چمدان : کلیسای سن استپانوس یا کلیسای استفانوس مقدس دومین کلیسای مهم ارامنه ایران است که از نظر اهمیت بعد از قره‌کلیسا قرار می‌گیرد. کلیسای استپانوس مقدس در ۶ کیلومتری روستای دره شام به فاصله ۱۵ کیلومتر غرب شهر جلفا در محلی به نام قزل وانک (صومعه سرخ) در استان آذربایجان شرقی قرار دارد.

عکس: کاوه علیزاده | پیاده گذر منتهی به کلیسای سنت استپانوس

استپانوس مقدس یکی از ۷ نفر نیک تاماتی است که مراسم تحلیف او به وسیله حواریون حضرت عیسی مسیح انجام گرفت و از مبلغان مسیحیت شد. یهودیان اورشلیم به او تهمت زدند که  سخنانی برخلاف شریعت یهود گفته، استپانوس را دستگیر و در روز ۲۶ دسامبر سال ۳۶ میلادی سنگسار کردند.

این کلیسا در بین درختان و دره‌ای سرسبز محصور شده و حصاری سنگی دورتادور بنا را احاطه کرده است. شیوه معماری بنا و مصالح ساختمانی آن نشان دهنده این مطلب است که این کلیسا در بین قرن چهارم تا ششم هجری (دهم تا دوازدهم میلادی) ساخته شده است.

عکس: سینا عباسلو

این کلیسا مورد احترام تمام مسیحیان و کم و بیش تمامی ادیان است. هر ساله ارامنه بسیاری از گوشه و کنار ایران به زیارت این مکان شتافته و در هفته زیارت قره کلیسا زائران بعد از انجام مراسم زیارت قبر تادئوس و قبل از مراجعت به زیارت این دیر نیز می‌روند. بنا به روایاتی، در قرن هفتم میلادی در همین مکان کلیسای دیگری بوده است که به دلایل نامعلومی تخریب شده است.

این کلیسا در کناره رودخانه ارس و در دامنه بلندی‌هایی به نام ماغارد بنا شده است که به همین دلیل در منابع کتبی ارمنی به نام «دیر ماغارد» نیز ذکر شده است.

شمایل سنت استپانوس یا سنت استفان ؛ اولین کسی که در راه مسیحیت جان سپرد

در خصوص وجود این کلیسا ذکری در یک منبع مربوط به سال ۶۴۹ میلادی محفوظ است. در محل کلیسای مزبور کلیسای استپانوس مقدس در سال ۱۶۴۳ میلادی به دست جاثلیق هاکوب اهل جلفا که در آن دوره اسقف اعظم این دیر بود بنا شد که در سال ۱۶۵۵ عملیات ساختمانی آن به اتمام رسیده است. در سال ۱۶۸۰ بخش‌های دیگری نیز به این دیر اضافه شد که در سال‌های ۱۷۰۴،۱۸۲۶و۱۸۶۵ مرمت‌های کلی در ساختمان آن صورت گرفت. این دیر نیز همچون قره کلیسا مورد توجه عباس میرزا قرار گرفته و این شاهزاده در امر ترمیم بناهای آن در سال‌های ۱۸۲۰ الی ۱۸۲۶ با ارامنه منطقه همکاری کرده است.

نمازخانه  این کلیسا در زمینی به ابعاد ۱۶ در ۲۱ متر بنا شده‌است. در ورودی منبت‌کاری با تزئینات بسیار زیبای آن در وسط ضلع غربی تعبیه شده و از آثار نفیس اوایل دوره قاجاریه و احتمالاً زمان عباس میرزا السلطنه فرزند فتحعلی‌شاه به شماره می‌آید. حجاری پایه‌ها و طاق‌نماها و نیم ستون‌ها و زنجیره‌های جوانب و مقرنس‌کاری‌ها و تزئینات طاق سردر به قدری بدیع است که بی‌شک از شاهکارهای هنر حجاری محسوب می‌شود.

عکس: مریم انیسی

نقش برجسته‌هایی از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاق‌نماهای اضلاع شانزده‌گانه گریوگنبد که در حقیقت پاتاق گنبد زیبای نمازخانه کلیسا محسوب می‌شود در نمای داخلی کلیسا  مشاهده می‌ شود. پوشش این گنبد به صورت هرمی با سبک خیاری سی و دو پهلوئی است که بر روی یک پلان ستاره شکل شانزده پر قرار دارد. داخل طاق‌نماهای گریوگنبد یک در میان پنجره‌ای تعبیه شده که طاق هلالی تو در توئی دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته یکی از حواریون در داخل قابی چهار گوش نمای بیرونی آن را زینت می‌دهد.

عکس: سینا عباسلو

این بنای تاریخی به شماره ۴۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده و به خاطر قدمت و سابقه تاریخی و مذهبی و شیوه معماری منحصر به فرد آن در سال ۱۳۸۶ همراه با کلیساهای دیگر در استان آذربایجان، در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

عکس: سینا عباسلو

در سال ۱۳۸۴ کارشناسان سازمان میراث فرهنگی طی مرمت بنا، بقایای استخوان حواریون و قدیسین مسیح را کشف کردند که طبق روایات تاریخی در این کلیسا نگهداری می‌شده‌است. آن‌ها بقایای استخوان‌ها را در میان دو طاق کلیسا شناسایی کردند. علاوه بر بقایای استخوانی چند تکه تخته مربوط به جعبه‌های نگهداری این استخوان‌ها، چند تکه پارچه زرد و آجری، تکه‌های موم، گِل اخرا و دانه‌های کُندر نیز در این محوطه شناسایی شده‌است.

عکس: مریم انیسی

اسقف اعظم و خلیفه ارامنه تهران و شمال ایران با ارزشمند خواندن بقایای استخوانی یافت شده در این کلیسا از احتمال تعلق این بقایا به جسد یحیی خبر داد.

این در حالی است که سال گذشته چند سالی پس از این اتفاقات موزه کلیسای «سنت استپانوس» افتتاح شد و با اعلام آمادگی مدیر عامل سازمان منطقه آزاد ارس مبنی بر لزوم سرمایه گذاری در این کلیسا تهیه طرح جامع محوطه سازی کلیسای سنت استپانوس در دستور کار قرار گرفت.

عکس: ملک ناصر فرمانزاده

موزه کلیسای سنت استپانوس در بخشی از مجموعه این کلیسا با ارایه آثاری از سفالینه‌های مکشوفه دره شام، چوپان و دیر استپانوس، سنگ قبور منقش، انجیل‌های خطی و چاپی باارزش و همچنین ۱۵ سند متعلق به دیر استپانوس افتتاح شد. همزمان با این افتتاح پروژه نور پردازی این مجموعه تاریخی آغاز شده است.

فرآیند آماده سازی این موزه از قبیل رطوبت زدایی، مرمت، برق رسانی، ساخت ویترین‌ها و نورپردازی، سیستم حفاظتی داخل موزه، کفسازی تراس روبرو و عایق کاری بام و سنگ فرش آن، پاکسازی و نماسازی خارجی از بهمن ماه سال ۱۳۹۴ آغاز شده است.

اجاق دانیال هم تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که ۶ متر عرض و نزدیک به ۲۰ متر طول دارد که از سه قسمت تشکیل شده است.

اجاق دانیال به نام دانیال از قدیسین قرن پنجم میلادی معروف است. تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته و محل غسل در انتهای شرقی تالار واقع شده است. این محل دارای سکوی بلندی است که میز سنگی در وسط آن نهاده شده است. دیری در کنار کلیسا وجود دارد که در چهار طرف آن اتاق‌هایی وجود دارد که طبقه فوقانی آن جهت استراحت و طبقه زیرین آن محل اصطبل چهارپایان است. کلیه اتاق‌های همکف و طبقه فوقانی دیرها مرمت شده و هم اکنون مورد استفاده زایرین، نگهبانان و نیروهای فنی است.

  کلیسای نیکلای مقدس و مصلوبان صلح در غربت غریب | روایت مردمانی که از ترس استالین به ایران آمدند
عکس: بابک رستمی