چمدان : سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور مطابق ماده ۲۳ قانون برنامه و بودجه، وظیفه تهیه و ابلاغ دستورالعمل و معیارها و فهرست بها را به منظور ایجاد وحدت رویه در تهیه برآورد و پرداخت طرح‌های تملک دارایی‌های سرمایه‌ای برعهده دارد. بررسی‌ها حکایت از آن دارد که فهرست بها، شرایط عمومی و آیین‌نامه‌های مرتبط رشته‌های مرمتی رشته ‌مرمت بناهای تاریخی به صورت آزمایشی در آبان‌ماه ۸۹  ذیل فهرست بهای رشته ابنیه ساختمانی (؟!!) به ادارات کل استان‌ها ابلاغ شده است. بر همین اساس برخی ادارات یاد شده اقدام به تهیه برآورد کارهای مرمت از این فهرست کرده و به دلیل عدم به روزرسانی فهرست مذکور طی سنوات اخیر، پس از تهیه برآورد مبالغ زیادی را در قالب ضریب تعدیل به برآورد‌ها اضافه و به پیمانکاران پرداخت  کردند.

حال این پرسش مطرح می‌شود که تهیه فهرست بها، شرایط عمومی و آیین‌نامه‌های مرتبط رشته‌های مرمتی چه اهمیتی دارد و از سویی برای جلوگیری از تخلفات چرا در معاونت میراث فرهنگی مسئولی پیگیر بروزرسانی این فهرست بها شرایط عمومی و آیین‌نامه‌های مرتبط رشته‌های مرمتی و اصلاح قانون نمی شود. طبق اخبار واصله مشکلات زیادی در این زمینه وجود دارد که موجب ایجاد نابسمانی‌ها و معضلاتی شده که از جمله می‌توان به ایرادهای مکرر و متعدد دستگاه‌های نظارتی خطاب به معاونین میراث فرهنگی استان‌ها اشاره کرد که این اقدامات موجب بی‌انگیزگی و ایجاد خلل در اجرای پروژه‌های مرمتی شده است و ضرورت اصلاح فهرست بها، شرایط عمومی و آیین‌نامه‌های مرتبط رشته‌های مرمتی را بیش از پیش در سازمان مرکزی و معاونت میراث فرهنگی کل کشور نشان می‌دهد. در این باره با احسان ایروانی- رییس پیشین صندوق احیاء و بهره‌برداری از اماکن و بناهای تاریخی و فرهنگی- و یکی از کارشناسانی که برخی از این امور را از سال ۸۷ پیگیری کرده است به گفت و گو نشستیم.

  • آیا تا کنون فهرست بهای خدمات مرمت میراث فرهنگی تهیه شده است. فرضاً بگوییم در مرمت یک بنای تاریخی یک متر مربع سقف‌کاری با فلان مصالح قیمتش چقدر می‌شود؟

احسان ایروانی- رییس پیشین صندوق صندوق احیاء و بهره‌برداری از اماکن و بناهای تاریخی و فرهنگی: سال ۹۰ فهرست بهای رسته مرمت آثار تاریخی تهیه شد و زیر فهرست بهای پایه‌ رشته ابنیه قرار گرفت.

  • رسته از رشته بزرگتر است؟

در سال ۹۵ سازمان بازرسی و دیوان محاسبات به سازمان میراث فرهنگی نامه نوشتند که فهرست بهای رسته مرمت بناهای تاریخی کجاست و چرا ناقص است؟ فرضاً می‌گوید یک پیمانکار برآورد می‌کند یک چشمه پل تاریخی سی و سه پل را با ۵۰۰ هزار تومان مرمت می‌کند. این ۵۰۰ هزار تومان در رسته ساختمانی قیمتش ۱۰۰ هزار تومان است اما چون برچسب مرمت خورده و حساسیت‌ها و تخصص خاص خود را دارد ۵۰۰ هزار تومان می‌شود و آنها چون مرمت در زیرمجموعه فهرست بهای ابنیه عام قرار گرفته می‌گویند چرا این قیمت اینقدر زیاد است در صورتی که بنای تاریخی که بنای معمولی نیست

در مرمت برعکس است. در مفهوم عام رسته بالاتر از رشته است. مهم نیست ما می‌پذیریم. اما داستان این است که ما فهرست بهای رشته‌ «ابنیه عام» داریم که شامل تأسیسات، سازه و… است با آن ترمینال، فرودگاه و … می‌سازند. از طرفی رشته مرمت را تبدیل به رسته کردند و زیر مجموعه‌ فهرست بهای رشته‌ «ابنیه عام» قرار دادند و این رسته هم فقط شامل کالبد (آجر، سقف و…) می‌شود آن هم در حالی که قبلا مرمت خودش یک رشته بود اما اکنون رسته‌ است. یعنی اگر بخواهید کار برآورد تأسیسات در مرمت یک اثر تاریخی را انجام دهید دچار مشکل می‌شوید چرا که رسته مرمت و رسته تأسیسات هرکدام جداگانه زیر مجموعه رشته ابنیه عام قرار می‌گیرند. یعنی آجر را در رسته مرمت را محاسبه می‌کنی بعد به سراغ مدیر تأسیسات می‌آیی تا بگوید ۶ متر لوله، ۱۵ متر سیم برق، دو عدد اسپیلت برای فلان بنا چقدر می‌شود بدون آن که علم تأسیساتش را با مرمت بنای تاریخی به روز کند.

پس اشکال نخست چرا مرمت زیرمجموعه ابنیه عام قرار دارد؟ اکنون اگر یک بنای تاریخی به ژئوفیزیک، زمین‌شناسی، کالبد،تأسیسات و …نیاز داشته باشد هرکدام از این تخصص‌ها زیر مجموعه ابنیه عام قرار می‌گیرند در موازات با مرمت نه زیر مجموعه آن، در نتیجه یک رفتار عام با ابنیه تاریخی خواهند داشت.

 

  • این چه کار اشتباهی بود که انجام دادیم قطعاً نوع برخورد با بنای تاریخی در حوزه تأسیسات، زمین شناسی و… کاملاً متفاوت با بناهای معمولی؟

یک حرکتی بود که در سال ۹۰ آغاز شد. اما در سال ۹۵ سازمان بازرسی و دیوان محاسبات به سازمان میراث فرهنگی نامه نوشتند که فهرست بهای رسته مرمت بناهای تاریخی کجاست و چرا ناقص است؟ فرضاً می‌گوید یک پیمانکار برآورد می‌کند یک چشمه پل تاریخی سی و سه پل را با ۵۰۰ هزار تومان مرمت می‌کند. این ۵۰۰ هزار تومان در رسته ساختمانی قیمتش ۱۰۰ هزار تومان است اما چون برچسب مرمت خورده و حساسیت‌ها و تخصص خاص خود را دارد ۵۰۰ هزار تومان می‌شود و آنها چون مرمت در زیرمجموعه فهرست بهای ابنیه عام قرار گرفته می‌گویند چرا این قیمت اینقدر زیاد است در صورتی که بنای تاریخی که بنای معمولی نیست.

در مناقصات چون رقابتی است ضرایبی در نظر گرفته می‌شود مثلاً یک پیمانکار برای ساخت فرودگاه قیمت ۱٫۲برابر و دیگری ۱٫۱ و طبیعی است قیمت پایین‌تر برنده است اما در میراث فرهنگی همین قیمت‌ها ۴ برابر قیمت پایه است. دیوان محاسبات و سازمان بازرسی می‌گوید ۵ سال است سازمان میراث همین کار را انجام می‌دهد هم قیمت پایه‌تان اشتباه است، هم احجام‌تان (حجم کار مانند ۲۰ متر تاق‌زنی، ۳۰ متر نقاشی، ۱۰ متر گچ کاری)

دوم در مرمت آثار تاریخی قیمت دستمزد چند برابر قیمت مصالح است عکس آن در رشته ابنیه قیمت مصالح چند برابر قیمت دستمزد است و این در مناقصات از نظر سازمان بازرسی و دیوان محاسبات دچار اشکال است و می‌گوید برای چه قیمت دو متر مربع سقف گهواره‌ای ۵۰ هزار تومان است اما ۲ میلیون تومان دستمزد استادکار است آن هم در حالی که در رشته ابنیه عام قیمت آجر همان ۵۰ هزار تومان است و استادکار ۹ هزار تومان دستمزد می‌گیرد.

  • اگر حین کار، پیمانکار به یک اثر برخورد کرد، تکلیف چیست؟ چگونه امکان دارد بناهای تاریخی را زیرمجموعه بناهای عام دید؟ چطور این همه سال سازمان کاری انجام نداده است؟

حالاً فرض کنید در تخت سلیمان یک مناقصه می‌گذارید بیرون از سایت تاریخی یک اتاق نگهبانی بسازید. در مناقصه یک شرکت برنده می‌شود شروع به کار می‌کند. حین کندن زمین به یک اثر ‌می‌رسد. کجای شرایط عمومی نوشته با آن پیمانکار چه کار کنیم؟! پیمان را خاتمه کنیم، می‌رود تا آخرین ریال پول خود را از دولت می‌گیرد بدون این که کاری انجام شده باشد، تعلیقش کنیم باید دلیل قانونی داشته باشیم، ادامه بدهیم سایت تاریخی تخریب می‌شود. از این نمونه قراردادها داریم و چنین اتفاقاتی افتاده است

احسنت! دقیقاً سازمان با همین مشکل روبه رو است به عبارتی سومین اشکال رشته‌ ابنیه عام شرایط عمومی پیمان دارد. قرارداد می‌بندیم با پیمانکار در قالب رسته مرمت بناهای تاریخی که زیر رشته‌ ابنیه است به ناچار باید طبق قانون از شرایط عمومی تبعیت کنی. در شرایط عمومی قیمت‌ها، مصالح، شیوه‌های کار، تعلیق، تعدیل، خاتمه، فسخ، شرایط فورس(ویژه) اینها همه برای عام هستند و موضوعات تاریخی ندارند.

حالاً فرض کنید در تخت سلیمان یک مناقصه می‌گذارید بیرون از سایت تاریخی یک اتاق نگهبانی بسازید. در مناقصه یک شرکت برنده می‌شود شروع به کار می‌کند. حین کندن زمین به یک اثر ‌می‌رسد. کجای شرایط عمومی نوشته با آن پیمانکار چه کار کنیم؟! پیمان را خاتمه کنیم، می‌رود تا آخرین ریال پول خود را از دولت می‌گیرد بدون این که کاری انجام شده باشد، تعلیقش کنیم باید دلیل قانونی داشته باشیم، ادامه بدهیم سایت تاریخی تخریب می‌شود. از این نمونه قراردادها داریم و چنین اتفاقاتی افتاده است.

  • این مثال مربوط به خارج سایت بود اگر در داخل سایت تصمیم به احداث بنایی هرچند موقت بزنیم، با چه مشکلاتی روبه رو می‌شویم؟

فرض کنید مناقصه می‌گذاریم یک بدنه دوره ایلخانی یا صفوی مرمت شود. یا می‌گویند بدنه‌ نقاشی شده‌ اتاق گهواره‌ شمالی کاخ چهلستون را دوده‌زدایی کنید. در حین دوده زدایی یک لایه نقاشی دوره صفوی زیر نقاشی قاجاری پیدا می‌شود، پیمانکار روزی که قرارداد می‌بست کف دستش را بو نمی‌کرد حین دوده‌زدایی به یک اثر نقاشی نفیس جدید در لایه‌های زیرین برخورد می‌کند. سازمان میراث دستور توقف می‌دهد پیمانکار بخت برگشته هم می‌گوید من بیچاره شدم یک ماه است دارم کار می‌کنم!ُ چون هیچ تعریفی برای چنین وضعی در شرایط عمومی نبوده است. در باقی ساختمان‌ها یک کارگر می‌گذاریم بنا را بکند دیگر احتمال برخورد با یک اثر تاریخی وجود ندارد

فرض کنید مناقصه می‌گذاریم یک بدنه دوره ایلخانی یا صفوی مرمت شود. یا می‌گویند بدنه‌ نقاشی شده‌ اتاق گهواره‌ شمالی کاخ چهلستون را دوده‌زدایی کنید. در حین دوده زدایی یک لایه نقاشی دوره صفوی زیر نقاشی قاجاری پیدا می‌شود، پیمانکار روزی که قرارداد می‌بست کف دستش را بو نمی‌کرد حین دوده‌زدایی به یک اثر نقاشی نفیس جدید در لایه‌های زیرین برخورد می‌کند. سازمان میراث دستور توقف می‌دهد پیمانکار بخت برگشته هم می‌گوید من بیچاره شدم یک ماه است دارم کار می‌کنم!ُ چون هیچ تعریفی برای چنین وضعی در شرایط عمومی نبوده است. در باقی ساختمان‌ها یک کارگر می‌گذاریم بنا را بکند دیگر احتمال برخورد با یک اثر تاریخی وجود ندارد.

 

  • یک مسأله دیگر نوع مصالح است. این موضوع چقدر در مرمت مورد توجه قرار می‌گیرد؟

مصالحی که در مرمت بناهای تاریخی شمال کشور به کار می‌رود با غرب، کویر و مرکز فرق می‌‌کند. مصالح هم به دلیل قرار گرفتن مرمت در زیر مجموعه ابنیه عام دچار خلل می‌شود. در بناهای عمومی بتن ساختمانی برای ساخت فرودگاه و کارخانه‌ و…در شهرهای مختلف تبریز، مشهد، تهران، کرمان و …فرقی ندارد اما شما می‌توانید آجر سنتی کاشان را در زنجان استفاده کنید همه آن سال اول یخ‌بر می‌شود یا گچ ساوه را اگر در کردستان به کار ببرید همه‌‌ آنها ترک می‌خورند. حداقل در حوزه مرمت ۱۳ منطقه اقلیمی دارید که مصالح، دستمزد، شیوه‌های کار بر حسب آن متفاوت است.

  • این موضوع پیگیری نشد؟

مصالحی که در مرمت بناهای تاریخی شمال کشور به کار می‌رود با غرب، کویر و مرکز فرق می‌‌کند. مصالح هم به دلیل قرار گرفتن مرمت در زیر مجموعه ابنیه عام دچار خلل می‌شود. حداقل در حوزه مرمت ۱۳ منطقه اقلیمی دارید که مصالح، دستمزد، شیوه‌های کار بر حسب آن متفاوت است

در سال ۹۵ از سوی من پیگیری شد و به معاونت میراث فرهنگی و حوزه حفظ و احیا پیشنهاداتی دادم. در جلسات مختلفی طی ۵ ماه این موضوع پیش رفت. شرح خدماتی معادل آنچه سازمان بازرسی و دیوان عدالت می‌خواست، تهیه و اصلاح کردم، اما تا کنون اجرایی نشد. برخی پاسخ ها به معاونت توسعه مدیریت به عنوان مانع اشاره دارد که تامین و تخصیص اعتبار نکرده، برخی پاسخ‌ها حاکی از عدم وفاق بر محتوای کار است، برخی تصور می‌کنند مشکل فقط تهیه جزییات اجرایی است و مسأله اصلاح شرایط حاکم بر قراردادها (شرایط عمومی پیمان) بی‌اهمیت است و تهیه شرایط عمومی پیمان‌های حوزه میراث فرهنگی در اولویت نیست. اینگونه کار جمع نخواهد شد. نمی‌دانم چرا اجرایی نمی‌شود. حتی این امکان وجود دارد که موضوع به همفکری و رایزنی جامعه متخصص گذاشته شود و از پیگیری‌های اختصاصی و تصمیمات بخشی و غیر جامع فاصله بگیریم.

  •  این موضوع چگونه می‌تواند سندیت پیدا کند و جامع شود؟

تمام موارد گفته شده در این گفت و گو باید مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد. که این دقت وظیفه ستادی میراث فرهنگی است و استان‌ها تابع ستاد در این زمینه خواهند بود اما پس از انجام اصلاحات لازم برای گذشتن موضوع از مبادی قانونی و حقوقی ضروری است سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی در قالب آیین نامه‌ها و بخشنامه‌های خود اصلاحیه لازم را به تصویب رسانده و به دستگاه‌های مربوطه ابلاغ کند.