چمدان: «زال» مدتی است که هر شب پا بر ستون‌های کاخ ملت می‌گذارد و به وسیله بالابری و ریسمانی که به طارمی‌های ایوان این کاخ ۹۰ ساله وصل شده، بالا می‌رود تا به «رودابه» برسد.

این صحنه‌ای است از کنسرت – نمایش «سی» که از ۱۶ مرداد ماه آغاز شده و تا کنون برای بیش از یک ماه بلیط فروخته ‌است. این برنامه در مجموعه فرهنگی – تاریخی سعدآباد و درست در جلوی کاخ ملت هر شب با حضور حدود ۳۴۰۰ تماشاگر برگزار می‌شود.

اولین بخش اجرایی برنامه به آواز همایون شجریان و همراهی ساز تنبور پورناظری اختصاص دارد که نام «آغاز» هم برآن نهاده شده است، با شعری از اهورا ایمان و آهنگسازی و تنظیم سهراب پورناظری … ساز بی تاب است این قصه شنیدن دارد ؛ شرح این واقعه دیدن دارد ؛ گر تو همراه شوی ؛ راه هم شوق رسیدن دارد…

هنوز این نمایش به پایان نرسیده بنرها و تبلیغات، خبر از اجرای نمایشی دیگر با نام «شمس پرنده» در کاخ سعدآباد می‌دهند. از طرف دیگر کاخ نیاوران نیز همین وضعیت را در تابستان دارد. کنسرت همای، سعید شهروز و…

کاخ‌های تهران این روزها به جای آنکه به عنوان مکانی تاریخی و میراثی شناخته شوند به سالن سرباز اجرای کنسرت و نمایش تبدیل شده‌اند تا بار نبود سالن‌های با ظرفیت زیاد و سرباز را بر دوش بکشند.

کنسرت سی همایون شجریان

برای کنسرت – نمایش «سی» هر شب حدود سه هزار و چهارصد بلیط فروخته می‌شود، یعنی حدودا ظرفیتی بیش از دو برابر بزرگترین سالن برج میلاد؛ روی استخر کنار کاخ را پوشانده‌اند و صندلی‌هایی را که با قیمت ۵۰ تا ۱۹۵ هزار تومان برای یک سانس فروخته می‌شوند در چند سطح چیده‌اند اما باز هم صدای اعتراض مردم شنیده می‌شود. مخصوصا کسانی که در ردیف‌های وسط نشسته‌اند و دید خوبی به صحنه ندارند که البته تعجب برانگیز نیست چرا که اینجا سالن نمایش نیست. از طرف دیگر نمایش در بیشتر شب‌ها با اعلام قبلی، یک ساعت به دلیل مشکلات ترافیکی دیرتر برگزار می‌شود آخر سعدآباد که پارکینگ مناسبی ندارد آن هم برای ۳۴۰۰ تماشاچی! و شاید آنچه از همه کمتر به نظر برسد چمن‌های محوطه باغ است که زیر هجوم سیل تماشاچیان لگد مال می‌شود.

شهردار جدید، رئیس سازمان میراث فرهنگی و… همه برای بازدید از فرآیند اجرای نمایشنامه می‌آیند و در ضلع دیگر کاخ که با داربست و پرده‌هایی محصور شده و محوطه‌ای کافه مانند را برای اعضای تئاتر در کنار کانکس‌هایشان درست کرده، لبخند می‌زنند و با ستاره‌های بسیار محبوب و سرشناس این کنسرت – نمایش عکس یادگاری ‌می‌گیرند اما هیچ کدام حال کاخ را نمی‌پرسند و نمی‌گویند که مگر محوطه مجموعه تاریخی کاخ سعدآباد، سالن همایش‌های ۳۴۰۰ نفری است که هنوز یک برنامه تمام نشده به برنامه‌ای دیگر اجاره داده می‌شود و تازه ریالی از اجاره نیز به حساب کاخ نمی‌رود و مستقیم به خزانه درآمدهای دولت واریز می‌شود تا آیا در آینده دولت برای مرمت و رسیدگی به وضعیت کاخ ریالی اضافه‌تر بدهد یا ندهد. مسولان میراث فرهنگی نیز بی هیچ  ادعایی برای کاخ، تمام قد آن را در اختیار می‌گذارند و دردسرهای هجوم هر شب ۳ هزار و چهارصد نفر به این محوطه تاریخی را با دلیل نامشخصی به جان می‌خرند!

محمدرضا کارگر، مدیر کاخ سعدآباد و مدیرکل موزه‌های کشور در این زمینه به خبرنگار چمدان می‌گوید: در پروژه سی همانند دیگر پروژه‌ها کارشناس رسمی دادگستری اجاره بها را تعیین کرده‌است که مستقیم به حساب درآمدهای دولت واریز می‌شود، البته در این پروژه با توجه به موضوع آن که به میراث ناملموس فرهنگی مرتبط می‌شود، تفاهم‍نامه‌‍‌ای را نیز امضا کردیم تا در بنرها، لوگوی سازمان میراث فرهنگی نیز درج شود .

او در پاسخ به اینکه آیا مطالعه‌ای صورت گرفته تا مطمئن باشند شرایط این اجرا و تعداد علاقه مندانی که هر شب برای تماشای کنسرت – نمایش می‌آیند به بنا آسیب نمی‌زند، اظهار می‌کند: در ایام نوروز ما ۱۲هزار نفر بازدید کننده داریم، بنابراین گمان نمی‌رود که آسیبی به کاخ وارد شود.

مدیر کاخ نیاوران در ادامه این گفت‌وگو اگر چه دولت و سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری کشور به دسترسی آزاد به اطلاعات تاکید دارند از گفتن قیمت اجاره بهای این کاخ برای این پرو‍ژه خودداری کرد.

کنسرت سی همایون شجریان

 یک سوال بی جواب

برگزاری اینگونه مراسم‌ اتفاق جدیدی نیست و تنها برای کاخ سعدآباد نیز رخ نداده، فستیوال شب‌های موسیقی بارانا که تابستان سال گذشته درمحوطه کاخ نیاوران برگزار شد نیز سرو صدای بسیاری به پا کرد.

موسسه بارانا که لوگوی آن در بنرهای پروژه سی نیز به چشم می‌خورد، در ابتدا قرار بود این فستیوال را که با اجرای گروه‌های سبک‌های مختلف موسیقی مانند راک، کلاسیک، فولکلور و.. همراه بود  در کاخ گلستان برگزار کند اما این اتفاق به دلیل شرایط این کاخ تاریخی ثبت شده در فهرست میراث جهانی منتفی و فستیوال به کاخ نیاوران منتقل شد.

در زمان اجرای این برنامه بسیاری از علاقه‌مندان و کارشناسان حوزه میراث فرهنگی ابراز نگرانی کردند که آیا مطالعه‌ای صورت گرفته  تا مطمئن شویم بلندی صدا و حضور جمعیت به کاخ نیاوران، کوشک احمدشاهی، کاخ صاحبقرانیه و تزئینات و معماریشان صدمه‌ای نمی‌زند؟

کنسرت و البته نگرانی‌ها در مورد برگزاری آن در کاخ نیاوران ادامه دارد و این نگرانی‌ها در حالی است که لوستر کاخ ناصری صاحبقرانیه به طور ناگهانی و بدون دلیل مشخصی از سقف افتاده و درب این کاخ و همچنین بخش‌هایی از کوشک احمدشاهی به دلیل آسیب‎های وارد شده مدت‌هاست که بسته‌است و گردشگران نمی‌توانند از آن بازدید کنند.

این مساله که بلندی صدا و ارتعاشات آن در کنسرت‌ها و برنامه‌های مختلف در هر محوطه تاریخی باید به چه میزان باشد که بنای تاریخی آسیب نبیند سوالی است که هنوز هیچکدام از مسولانی که مجوز برگزاری برنامه‌های اینچنینی را می‌دهند پاسخی برایش  ندارند و امروز این سوال برای کاخ ملت هم مطرح است، چرا که در موزه این کاخ آثار سفال متعلق به دوران پیش از اسلام، سفالینه‌های مایاها، بزرگترین مجموعه ظروف کریستال، سه چلچراغ که گفته ‌می شود متعلق به ماری آنتوانت بوده و مجموعه عتیقه‌جاتی که از حراجی‌های هنری فرانسه خریداری شده، نگهداری می شوند و تزئینات معماری و گچبری‌های بنا نیز از نمونه آثار برجسته گچبری در ایران است که توسط استادان و هنرمندان بنام این حوزه انجام شده است.

کنسرت سی همایون شجریان

شهریار ناسخیان رئیس دانشکده مرمت آثار و ابنیه تاریخی دانشگاه هنر اصفهان در مورد حد مجاز برگزاری مراسم در کاخ‌ها و ابنیه تاریخی به خبرنگار چمدان می‌گوید: نکته کلی و اساسی که ما در دروس رشته مرمت نیز به دانشجویان تدریس می‌کنیم، توجه به این مساله است که برگزاری کنسرت، سخنرانی، عزاداری، برنامه تفریحی یا هرگونه مراسمی در بناهای تاریخی با محدودیت و یا ممنوعیت روبروست که تعیین ممنوعیت یا میزان محدودیت‌ها به شأن اثر، دوره ساخت آن، مواد به کاربرده شده در بنا، ارزش آن و… بستگی دارد .

او ادامه می‌دهد: زمانی که ۵۰۰ نفر و یا تعداد بیشتری از افراد در یک زمان محدود به صورت همزمان برای مراسمی در یک بنای تاریخی حضور پیدا می‌کنند، طبیعی است که آسیب‌هایی به آن مکان وارد می شود، همچنین سیستم صوتی و نورپردازی‌ها می‌توانند به بنا آسیب بزنند. به هر حال باید با بناهای تاریخی با لطافت برخورد کرد و میزان این لطافت به قدمت بنا و شرایط آن بسیار وابسته است. هرچند که درمورد یک بنای معاصر مانند کاخ نیاوران محدودیت کمتری نسبت به یک بنای ۸۰۰ ساله وجود دارد اما به هرحال هیچ دستورالعمل خاصی در این زمینه در کشور وجود ندارد که مشخص کند در هر بنا با توجه به وی‍ژگی‌های آن چه نوع برنامه‌ای با چه تعداد افراد امکان برگزاری دارد.

این استاد دانشگاه در مورد اینکه دیگر کشورها چگونه با این مساله برخورد می‌کنند، توضیح می‌دهد: معمولا دستورالعمل کشورها در مورد چنین اتفاقاتی متفاوت است و هر کدام به گونه‌ای در این مورد رفتار می‌کنند، مثلا در یونان که همانند ایران کشوری شاخص از نظر آثار تاریخی است،  تصمیم‌گیری در مورد برگزاری مراسم در آثار تاریخی در سطح هیات دولت انجام می‌شود اما ما در ایران هیچ روال قانونی را تعیین نکرده‌ایم که در مورد هربنا چه نکانی در چه سطحی باید مدنظر قرار بگیرد.

ناسخیان اظهار می‌کند: برای تعیین اینکه چه نوع مراسمی در چه بنایی می‌تواند برگزار شود، آیتم‌های متفاوتی باید مدنظر باشد. مثلا اینکه قدمت بنا چقدر است یا اینکه مراسم با  شان بنا در تناسب باشد، از طرف دیگر تزئینات بنا همانند اینکه آیا بنا آینه کاری دارد، لوستر دارد، دو پوسته‌ای و یا تک پوسته‌ای است باید بررسی شود، چرا که لرزش ناشی از صدا می‌تواند بر این موارد تاثیربسیاری بگذارد.

هر ۱۰ کنسرت می‌تواند یک سال ازعمر  بناهای تاریخی بکاهد

دیلی میل و تلگراف دونشریه انگلیسی هستند که به نتایج تحقیقات بین‌المللی در زمینه برگزاری کنسرت و مراسم‌های مختلف در آثار تاریخی پرداخته‌اند بر اساس گزارش‌های این دو نشریه نتیجه مطالعه‌ای که توسط دانشمندان در موزه هرمیتاژ روسیه انجام گرفته‌است نشان می‌دهد کنسرت‌هایی که در این مکان برگزار شده‌اند یا برگزار خواهند شد، ‌می‌توانند سال‌های زیادی را از طول عمر این اثر تاریخی هنری بزرگ بکاهند.

به گفته میخاییل پیوتروفسکی مدیر موزه هرمیتاژ به نظر می‌آید، کتاب‌ها، بناها و مجسمه‌های این موزه نیز تحت تاثیر کنسرت‌های موسیقی قرار گرفته و دچار آسیب می‌شوند. نتایج اولیه این تحقیق سه ساله که در سال ۲۰۰۸ توسط موسسه احیای آثار هنری گاربر در مسکو منتشر شد نشان می‌دهد برگزاری هر ۱۰ کنسرت با شدت صدای بالای ۸۲ دسیبل می‌تواند یک سال از عمر آثار هنری یا بناهای تاریخی بکاهد.

همچنین محققان انگلیسی با بررسی ارتعاشاتی که در فستیوال تابستانه موسیقی در بنای همپتون کورت ایجاد شده‌بود دریافتند نت‌های باس می‌توانند ارتعاشات شدید منجر به تخریب را در ابن بنا ایجاد کنند. نتیجه این تحقیق پرسش‌هایی جدی را در رابطه با سلامت بناهای تاریخی که به مرکزی برای برگزاری مراسم‌های بزرگ یا تبدیل شده‌اند، ایجاد کرده‌است.

از طرف دیگر این گزارش‌ها اشاره می کنند در یال ۲۰۱۴ زمانی که دولت ایتالیا  قصد داشته بنای کولوسئوم را  به مرکزی برای برگزاری کنسرت تبدیل کند موجی از مخالفت توسط کارشناسان و دوستداران میراث فرهنگی ایجاد می‌شود و این در حالی است که در ایران به واسطه دسترسی به فیلم‌های کنسرت یانی در آکروپلیس که بیش از ۱۰ سال پیش اتفاق افتاده، برخی بدون هیچ مطالعه‌ای هرگونه ابراز نگرانی از برگزاری مراسم‌ها  در اماکن تاریخی را محکوم می‌کنند.

میراث هویتی یک ملت یا تفرجگاهی برای دورهمی

همانطور که استاد دانشکده مرمت اصفهان نیز اشاره کرد به غیر از مسائل فنی برای حفظ  بنا یکی دیگر از مسائل مهم حفظ شان اثر است مساله‌ای که در چند وقت اخیر بارها در مورد آن به چالش برخوردیم،  برای نمونه در ماه رمضان سال گذشته، فضای مقابل ایوان عطار در کاخ سعدآباد توسط بخش خصوصی برای  فروش شام و افطاری استفاده شد و یا اینکه رونمایی از آلبوم گروه چارتار با جمله  “ورود برای عموم آزاد است ” بر روی بروشورهای تبلیغاتیشان در کاخ نیاوران برگزار شد که علاوه بر هجوم جمعیت به کاخ موجب شد که بسیاری، این مراسم را در شان این کاخ تاریخی ندانند همانطور که اجرای برخی از انواع موسیقی‌های عامه پسند در این کاخ مورد انتقاد است.

فرهنگ قربانی سود و سودا

«حکمت‌الله ملاصالحی» پایه‌گذار فلسفه باستان‌شناسی در ایران و استاد دانشگاه‌تهران و دانشگاه آتن به خبرنگار چمدان در این باره توضیح می‌دهد: ضرورت دارد که دستور العمل رسمی و قانونی در مورد برگزاری مراسم در بناهای تاریخی تدوین شود. مراسم  باید متناسب با بنا باشد. برای نمونه معمولا در کشورهایی مانند یونان اگر در بناهای تاریخی تئاتری برگزار می‌شود، تئاترهای اسطوره‌ای و مربوط به تاریخ یونان است. در مورد موسیقی نیز انتظار می‌رود که از موسیقی اصیل و هماهنگ با هویت بنا استفاده شود. از طرف دیگر شرایط، تعداد افراد حاضر در مراسم، فرکانس صدا و بلندی صدای بلندگو‌ها باید سنجیده شود و برای هر بنا متناسب با شرایط آن میزان استانداری مشخص شود.

او ادامه می‌دهد: در همه دنیا چنین برنامه‌هایی با مجوز نهاد متولی میراث فرهنگی، بر اساس قوانین و نظر کارشناسان انجام می‌شود، در ایران نیز سازمان میراث فرهنگی مجوز برگزاری مراسم در محوطه و بناهای تاریخی را می‌دهد اما متاسفانه شاهدیم که گاهی در کشور ما، فرهنگ قربانی سود و سودا می‌شود و حتی متولیان امور میراث فرهنگی نیز به منافع این حوزه پایبند نمی‌مانند و مجوزهایی خلاف آنچه باید، می‌دهند.