چمدان: مردم گرگان با طوق بندان و علم گردانی در ماه محرم ارادت خود به امام حسین را نشان داده و تلاش می‌کنند ارزش‌های محرم را با آیین‌های سنتی خود حفظ کنند. مراسم سنتی طوق بندان گرگان که از دوره صفویه اجرا می‌شده به عنوان میراث معنوی (ناملموس) در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

علم و طوق هر محله یا هیات به عنوان سند شناسایی آن محل محسوب می‌شود و در هنگام حرکت دسته‌های عزاداری به عنوان پیش قراول وارد محل می‌شود و به تکیه قدیمی آن محل سلام می‌دهد.

طوق بندان نیز مراسم خاصی است که روزهای چهارم تا دهم محرم و پیش از اذان مغرب در محلات تاریخی گرگان برگزار می‌شود.

ترتیب اجرای این مراسم در محلات گرگان به این گونه است که طوق بندان محله «میرکریم» روز چهارم، طوق بندان محلات «نعلبندان»، «پاسرو» و «میخچه گران» روز پنجم، طوق بندان محلات «سرچشمه»، «سبزه مشهد»، «سرپیر» و «دباغان» در روز ششم محرم، طوق بندان محلات «میدان عباسعلی»، «دربنو»، «دوشنبه‌ای» و «شاهزاده (شازده) قاسم» در روز هفتم و طوق بندان محلات «ملل» و «آلوچه باغ» در روز هشتم برگزار می‌شود.

در مرکز محلات علم را با تشریفات خاص از انبارها در آورده قربانی کرده و نذری می‌دهند. پس از شستشوی علم روسری‌ها و پارچه‌ها را به علم می‌بندند و علم در تکایا یا مراکز محلات بسته می‌شود تا انتهای محرم و صفر. این حرکت به نوعی احترام به حضرت ابوالفضل العباس علمدار کربلا است.

اسداالله معطوفی مورخ گرگانی در کتاب ضرب المثل‌ها و کنایات و باورهای مردم گرگان درباره این رسم می‌نویسد: طوق یا علم که مشخصه دسته هر محل محسوب می‌شد عبارت بود از مجموعه تعدادی قپه‌ها و اشیاء فلزی و پارچه‌های اهدایی که روی اسکلت چوبی و گاه فلزی نصب می‌شد و سپس در زمان حرکت دسته هر محله بر دوش جوانان قدرتمند به حرکت در می‌آمد. در زمان طوق بندان یا علم بستن، طوق‌هایی که در طول سال در تکایا و گاهی مسجد محل نگهداری می‌شد شستشو داده و آن را مرتب می‌کردند.

«غلامرضا خارکوهی» تاریخ‎نگار برجسته استان گلستان نیز درباره این مراسم می‌گوید: پس از روی کار آمدن صفویان چون مذهب رسمی ایران شیعه شد شیعیان احساس آزادی و آرامش بیشتری داشتند و از آن پس بود که مناسک و مراسم عزاداری امام حسین (علیه‎السلام) در استرآباد رایج شده و توسعه یافت و عزاداری امام حسین (علیه‎السلام) در حسینه و تکیه‎ها مراسم سوگواری برگزار می شدو با آیین‎های خاص زنجیر زنی، سینه‎زنی، چوب دست، شبیه خوانی، تعزیه خوانی طوق گردانی و … سوگواری می‎کردند.

تصاویری از این مراسم سنتی در گرگان را در زیر ببینید:

عکس‌ها: فارس