چمدان: در این برنامه دکتر ناصر تکمیل همایون، مورخ و جامعه‌شناس و استاد تاریخ، دکتر حمید احمدی، استاد دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، و دکتر شروین وکیلی، جامعه‌شناس و پژوهشگر تاریخ به سخنرانی خواهند پرداخت.

انجمن افراز در این باره نوشت:«سوم آبان‌ماه گرد هم می‌آییم تا در کنار یک‌دیگر پاسدار میراث معنوی ایران و تلاش‌های ارزشمند بزرگانی چون خواجه نظام‌الملک باشیم، باشد تا بتوانیم به نیروی همت خویش طرحی نو دراندازیم.سالی که در آن به سر می‌بریم، در تقارن با زمان و زمانه‌ای که عنان تدبیر در عمل و نظر از کف رفته می‌نماید و از خرد و اندیشه ایرانی جز به راز سخن نمی‌رود، و دشمن، خشکسالی و دروغ برجان ایران چیره گشته، هزارمین سال زاده شدن مردی است که به یاری خرد، و با نیروی قلم خویش برگ زرینی را بر دفتر کهن‌سال تاریخ ایران افزود .

‏ در روزهایی که به تعبیر عطاملک جوینی باد بی‌نیازی خداوند آغاز به وزیدن گرفته و سامان سخن گفتن از میان رفته بود، در طوفان کین و خروش سواران بیابان‌گردی که در پی ترک‌تازی، جز از غارت و سوختن از خویش برجای نمی‌گذاشتند، خالق سیاست‌نامه، ابوعلی حسن بن علی بن اسحاق، مشهور به خواجه نظام‌الملک در طوس چشم به جهان گشود.

‏ خواجه با راه یافتن به دستگاه حکومت ترکان که آداب و روش کشورداری نمی‌دانستند، خلاف بسیاری که تسلیم روح زمانه خویش شده و سامان تدبیر را از دست رفته می‌دیدند، نیروی ویرانگر بیابان‌گردان را در قالب سازمانی همانند ارتش منظم و ثابت ساسانی سامان داد و وحدت سرزمینی ایران را احیا کرد. مرزهای ایرانشهر را از چین به قسطنطنیه، دروازه اروپا، پیوند زد. تحت مدیریت او تجارت در جاده ابریشم که رگ حیاتی اقتصاد ایران بود و مدت‌ها به سبب ناامنی و جنگ به فراموشی سپرده شده بود از سرگرفته شد و فرهنگ و هنر ایران و انیران در بطن آن به گردش افتاد. زبان فارسی نو که زبان بخشی از مردم ایران بود، هند و ختای و سقلاب و روم را درنوردید و به زبان بین‌المللی بدل گشته و بستر شکوفایی هر چه بیشتر آن فراهم شد.

‏ قومی که از شهری‌گری و تمدن بهره‌ای نداشتند و غارت و کشتار را افتخار خویش می‌دانستند، به عموزاده خود الپ ارسلان، سلطان سلجوقی پشت کرده و به اتهام روی آوردن وی به سبک زندگی متمدنانه و منع خوی غارت‌گری با او به جدال برخواستند. خیزشی که خیلی زود با تدبیر و شجاعت خواجه در حمایت از سلطان جوان به شکست انجامید و دولت سلجوقی به بزرگترین حامی تمدن ایرانی و زبان فارسی تبدیل شد. خواجه که بر میراث اندیشه ایرانشهری تکیه زده بود، دیوان و دولت ایرانی را باری دیگر پس از سقوط ساسانیان احیا کرد و به منظورتداوم آن، نهاد بزرگ آموزش و مدارس نظامیه را بنیاد گذارد. بدین ترتیب خرد و اندیشه ایرانشهری دگربار به جریان افتاده و دوات و قلم که بر تیغ پیروز گشته بود به نماد نهاد وزارت در ایران بدل گشت.

‏ سیرالملوک، که راه و روش سیاست‌ورزی مُلک و حکومت ملوک عجم یا همان شاهان ایرانی و به ویژه شاهان ساسانی بود به قلم خواجه نگارش یافت. شایسته ذکر است که اگر هر کشوری یک هویت اندیشه‌ای در باب مملکت داری و حکومت‌مندی ارائه کرده باشد که قابلیت تدریس و تفسیر در سطح بین‌الملل را داراست (برای مثال اگر لویاتان هابز نماینده انگلستان، شهریار ماکیاولی نماینده ایتالیا، روح القوانین منتسکیو نماینده فرانسه و هنر جنگ سان تزو نماینده چین باشد) نماینده ایران سیرالملوک خواهد بود. رساله‌ای به زبان فارسی که خواننده امروزی پس از گذشت هزار سال به راحتی توانایی خوانش و فهم آن را داراست .

‏ خواجه در پاسخ به پیام ملکشاه سلجوقی که در پایان عمر در پی توهم خودبزرگ‌بینی خطاب به وی گفته بود «اگر می‌خواهی بفرمایم دوات از پیش تو برگیرند» می‌نویسد: «دولت آن تاج به این دوات بسته است، هرگاه این دوات برداری، آن تاج بردارند». و چه زود راستی سخن خواجه با مرگ مشکوک ملکشاه تنها یک ماه پس از ترور خواجه روشن شد. پس از آن در مدتی کوتاه اقتدار و شکوفایی حکومت سلجوقی یکسره از میان رفته و در پی دهه‌هایی طولانی از جدال و کشمکش شاهزادگان سلجوقی در نهایت گردباد مغول آغاز قرون وسطای تاریخ ایران و خاموشی نوزایی و رنسانس آن را رقم زد.

‏ هرچند مرگ خواجه پایان راه خردورزی و آغاز دوران زوال و انحطاط اندیشه برای زمانی بس دراز بود اما میراث گران‌بهای او در کنار سایر ستارگان سپهر تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران همچون فردوسی همچنان زنده و زاینده است و مانند چراغی راه بازگشت به مسیر خرد و اندیشه ایرانشهری را به ما بازمی‌نماید .

‏ از این رو، به منظور بزرگداشت وزیر خردمند ایران، همایش بین‌المللی هزاره خواجه نظام‌الملک طوسی، در روز سی‌ام آبان‌ماه، با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد و گروهی از انجمن‌های فرهنگی و مردم‌نهاد در مشهد برگزار می‌گردد.»