چمدان: شاید یکی از شگفت ‌آورترین اخبار حوزه باستان‌شناسی در چند ماه اخیر کشف دندان شیری کودکی نئاندرتال در حوالی کرمانشاه باشد که برای نخستین‌بار در ایران و در پناهگاه صخره‌ای «باوه یوان» در استان کرمانشاه کشف شد. مجموعه غار و پناهگاه صخره  یوان در فاصله ۴۰ کیلومتری شمال غرب شهر کرمانشاه در مسیر شهرستان کامیاران و در دره ناودرون و حاشیه سمت راست از روستای یوان قرار دارد. این مجموعه یکی از بزرگترین پناهگاه های صخره ای در تمامی بررسی های انجام شده در شهرستان کرمانشاه  است که دارای رسوبات باستانی است و طول دهانه پناهگاه به بیش از ۴۰ متر، ارتفاع صخره پناهگاه هم  بیش از  ۳۰ متر می رسد.

سامان حیدری گوران در حال رونمایی از دندان نئاندرتال کشف شده در کرمانشاه

اما شاید دانستن این که چگونه سامان حیدری گوران و تیم همراهش موفق به کشف دندان نئاندرتالی شدند، جذاب باشد. طی انجام طرح پژوهشی مستند سازی غارها و پناه گاه های صخره ای شهرستان کرمانشاه در سال ۱۳۸۹ شمسی مشخص شد که به منظور ساخت خط کابل نوری بخش هایی از کف پناهگاه صخره ای تخریب شده و علاوه بر این طرح تعریض جاده بین استانی کرمانشاه به سنندج از میان نهشته های مجموعه غار و پناهگاه صخره ای یوان عبور خواهدکرد. از این روی درخواست انجام کاوش در این پناهگاه به پژوهشکده باستان شناسی ارایه و طی دو فصل کاوش ۶ لایه  زمین شناسی تا عمق ۳۵۰ سانتی متری توالی دوره پارینه سنگی از دوره پارینه سنگی میانی تا فراپارینه سنگی کشف شد.در نهایت در عمق  ۳/۷۰سانتی متری توسط یکی از دانشجویان دندانی با ۸میلیمتر طول و ۶میلیمتر عرض پیدا شد .

 

 

به گفته روح الله شیرازی رییس پژوهشکده باستان شناسی این دندان ششمین دندان شیری نئاندرتال جهان است که پس از اسپانیا،فرانسه، آلمان،ایتالیا،بلژیک در ایران کشف شده است و مطالعات آن یک سال به طول انجامید.

به گفته سامان حیدری گوران سرپرست هیأت کاوش هم ، از نظر باستان‌شناسی، مطالعات سی‌تی‌اسکن که روی این دندان انجام شده، نشان می‌دهد که به صورت قطع به یقین این انسان نئاندرتال است؛ البته مطالعه  DNA بهترین مطالعه دنیاست اما در حال حاضر هیچ تکنولوژی‌ای موفق نشده که DNA  را از استخوان ها در آسیا و آفریقا و عرض جغرافیایی ۴۰ در جبهه سمت اروپا به دلیل گرمای زیاد و از بین رفتن ژلاتین موجود در استخوان‌ها تعیین کند.  چرا که این کار نیاز به کلاژن دارد اما چون کلاژن در هوای گرم از بین می‌رود، هنوز امکان انجام این کار در این خطه ها به وجود نیامده است.

یادآوری این نکته ضروری است که به گفته ی باستان شناسان پیش‌تر در ۵۰ کیلومتری مرز ایران و عراق در غار شنیدار، نمونه‌هایی از  انسان نئاندرتال پیدا شده بود. اما این بار در ایران بر اساس شواهد زیست‌محیطی و داده‌های باستانی مانند ابزار سنگی، باستان شناسان به این سمت حدس هایی رفتند که ممکن است در این بخش از کرمانشاه نیز چنین یافته‌هایی پیدا شود. پیش‌تر تعداد معدودی از دندان‌های مشابه  این نمونه در کشور های اسپانیا، فرانسه و آلمان کشف شده است.

اما یکی از مهم ترین پرسش ها این است که آیا در ایران  تا به امروز شواهدی از حضور انسان نئاندرتال کشف نشده بود ؟ سامان حیدری گوران ـ سرپرست هیات باستان‌شناسی محوطه‌ی باستانی «باوه یوان»ـ یکشنبه ششم آبان در نشست رسانه‌ای رونمایی از این دندان متعلق به انسان نئاندرتالِ ایرانی در این باره توضیح داد: کارلتن کوون از پنسیلوانیادر سال ۱۳۴۹در غار شکارچیان کرمانشاه استخوان زند زبرین (ساعد ) را کشف و آن را به انسان نئاندر تال نسبت داده بود که در سال  ۲۰۰۶پروفسور «اریک ترینکاوس» استاد دانشگاه واشینگتن و فریدون بیگلری باستان شناس پارینه سنگی (بخش پژوهشهای پارینه سنگی موزه ملی ایران)  آن را دوباره مطالعه کردند و گفتند استخوان انسان است ولی نشانه خاصی ندارد که برای نئاندرتال بوده است یا نه .

او با اشاره به اینکه  قطعا نمی توان پاسخ داد که این استخوان متعلق به انسان نئاندرتال بوده یا نه افزود : استخوان های دست و پا مشترک هستند و نشانه خاصی ندارند اما من معتقد هستم با توجه به اینکه این استخوان در لایه های پارینه سنگی میانی کشف شده بود متعلق به انسان های نئاندرتال است که احتمالا با انجام آزمایش های دی ان ای می توان درستی آن را به اثبات رساند

این باستان شناس افزود: پیشینه مطالعات پارینه سنگی به زمان‌های قدیم باز می گردد که به صورت سیستماتیک و روشمند، مرحوم آذرنوش این کار را انجام می‌داد. ما از سال ۸۹ و ۹۰ در این استان به کاوش پرداختیم و توانستیم در دو سال متوالی ۲۶۰ غار و پناهگاه صخره‌ای تازه در مساحت ۱۰۰ در ۱۵۰ کیلومتری کشف کنیم. این مطالعات همچنان ادامه داشت و تحلیل‌ها انجام می‌گرفت  تا توانستیم مهمترین نمونه اثر علمی به دست آمده در اثبات کشف نشانه‌هایی از حضور نخستین انسان‌های نئاندرتال در ایران را با کشف این دندان بدست آوریم.

سرپرست هیات باستان‌شناسی این محوطه باستانی با اشاره به آنکه این روزها  بحث نئاندرتال ها و هموسافینز (انسان مدرن ) موضوع داغی در دنیا است؛ گفت: همواره این سئوال مطرح می‌شود که چرا این گروه از انسان‌ها منقرض شده‌اند؟ آیا انسان‌های مدرن سبب انقراض آنها شدند؟ در نهایت برای آنکه به سؤالاتمان جواب بدهیم، به مطالعات زیست‌محیطی پرداختیم و بخصوص مطالعات GIS نشان می‌داد که می‌توان در منطقه کرمانشاه بررسی‌های بیشتری انجام داد.

این باستان شناس با تشریح این که انسان‌های نئاندرتال از حدود ۴۳۰ هزار سال پیش به وجود آمده‌اند و آرام آرام به سمت شرق ، بخش شمالی ایران ، تاجیکستان ، ترکمنستان و شمال چین پراکنده شده اند، گفت: در این راستا می‌توان در ایران شواهدی به دست آورد.

گوران اظهار کرد: نقشه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد در سال ۱۸۵۶ میلادی یعنی بیش از ۱۶۰ سال پیش در دره‌ای نزدیک به دوسلدورف آلمان،جمجمه‌ای پیدا شد که باستان‌شناسان می‌گفتند ممکن است متعلق به انسان بیماری بوده باشد اما زمانی که نشانه‌هایی از انسان‌های نئاندرتال دیگر در مناطق مختلف پیدا شد، نام آن را انسان نئاندرتال گذاشتند.

این باستان شناس با بیان این که پروفسور سوانته پابو و پروفسور یوهانس کراوزه از موسسه لایکزیک آلمان ؛ در سال۲۰۱۰ بر اساس مطالعات عمیق ژنتیک و دی. ان. ای ثابت کردند که در بدن تمامی انسان های امروزی به جز قاره آفریقا بین ۲تا ۴درصد ژن نئاندرتال وجود دارد، افزود: این یک انقلاب در باستان شناسی بود و همه چیز را به هم ریخت.تا پیش از سال ۲۰۱۰ تصور بر این بود که این دو گروه انسانی هیچ اشتراکی با هم ندارند و این داستان به هم خورد و پژوهش بر روی نئاندرتال ها قوت گرفت .

سرپرست هیأت کاوش با بیان این که درک چگونگی امتزاج (آمیزش) این دو گونه از دلایل انجام پروژه کرمانشاه است، تشریح کرد: علم ژنتیک می گوید که این اتفاق از ۶۰هزار سال پیش و تا زمانیکه نئاندرتال ها منقرض شده اند یعنی ۳۹ هزار سال پیش رخ داده است.

گوران در پاسخ  به این پرسش که آیا کشف این دندان نظریه آمیزش را به اثبات می رساند یا نه ؟ گفت:این دندان متعلق به پیش از زمانی است که انسان هموسافینز (هوشمند) وارد منطقه شده و لایه بالاتر از آن است و این بچه هنوز انسان هموسافینز را ندیده و امتزاجی صورت نگرفته یعنی دو سه هزار سال بعد بوده است.

او به ذکر مشخصات این نوع از انسان ها پرداخت و افزود: مردان نئاندرتال معمولاً دارای ۱۶۵ سانتیمتر و زنان ۱۵۵ سانتیمتر قد بوده‌اند اما از لحاظ عضلانی، بسیار محکم بودند چون به مناطق و هوای سخت عادت داشتند و این مناطق کوهستانی باعث شده بود که عضلات آنها بسیار محکم شود.

به گفته این باستان شناس، در حال حاضر سی. تی .اسکن و مطالعات بر روی دندان کشف شده  انجام شده و با مطالعات مورفلوژی مشخص شد که این دندان متعلق به کودکی شش ساله است که البته جنسیتش هنوز مشخص نیست .

او افزود : میزان بسیار کمی از جرم دندان را برداشت کردیم تا بفهمیم آخرین غذایی که خورده چه بوده و حتی اینکه مادر بچه در شش ماه اخیر چه خورده و اینکه گیاه خوار بوده اند یا تنها گوشت می خورده اند .

وی با اشاره به مواد باستانی کشف شده در عمق ۱/۱۲۰ مربوط به انسان هموسافینز(هوشمند) گفت: می توانیم بگوییم انسان های هموسافینز و نئاندرتال بصورت مشترک در این محوطه زندگی می کرده اند حالا یا در فصول مختلف همدیگر را دیده اند و یا بصورت مشترک زندگی کرده اند.

به گفته ی این باستان شناس نئاندرتال ها هرگز در افریقا نبوده اند و اروپایی هستند البته به جز مصر و مراکش که با اروپا  در چند سد سال اخیر مراوده داشته اند و ژن نئاندر تال در آنها بصورت کمی وارد شده است این در حالی است که این ژن در افریقایی های خالص مانند کنیا و تانزانیا وجود ندارد  .

گوران تاکید کرد: براساس آزمایش‌های سن‌سنجی مطلقِ رادیو کربن ۱۴، دندان یافت شده متعلق به انسان‌های «نئاندرتال» است. ما با گرفتن ۱۷ گیگابایت از دندان کشف شده، توانستیم درون این دندان را ببینیم، باتوجه به اینکه دندان‌های انسان نیاندرتال مارک‌هایی را در خود دارد که انسان‌های بعد از ان دوره ندارند، تعلق این دندان به ان دوره تاریخی برای ما ثابت شده است.

به گفته این باستان‌شناس این نخستین بار است که بقایای یک انسان نئاندرتال به صورت قطعی در کشور ایران کشف می شود.

گوران با بیان این که دندان شیری کودکی شش ساله  به همراه دست افزارهای سنگی مربوط به دوره پارینه سنگی میانی در کاوش‌های علمی بدست آمده است، توضیح داد که این دندان بر اساس آزمایش‌های سن سنجی مطلق رادیو کربن ۱۴، دارای سنی مابین ۴۲ تا ۴۵ هزار سال است و این نئاندرتال متعلق به جوامع نئاندرتال نزدیک به عصر حاضر محسوب می‌شود. در واقع این کشف یکی از نادرترین کشفیات عصر حاضر در ایران است.

او افزود: این ششمین دندان شیری است که از انسان نئاندرتال در دنیا کشف شده است. پیش از این پنج دندان دیگر در کشورهای اسپانیا، فرانسه، ایتالیا، آلمان و بلژیک پیدا شده بودند،بررسی شده است.

گوران در پاسخ به پرسش خبرنگار چمدان که ایا برای تداوم مطالعات این یافته به آزمایشگاه های خارج از کشور ارسال می شود، این موضوع را منوط به تصمیمات پژوهشکده و پژوهشگاه میراث فرهنگی دانست و گفت: در صورت فراهم شدن این بستر لایبزیگ آلمان قویترین مراکز مطالعات ژنتیک جهان است البته در استنفورد آمریکا هم همین طور که به لحاظ نزدیکی آلمان بهتر است.

همچنین روح الله شیرازی رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی هم با تأکید بر این که در ایران کسی تاکنون موفق به پیدا کردن شواهدی از انسان نئاندرتال نشده بود، اعلام کرد: : در سال های ۱۳۹۵و ۱۳۹۶ شواهدی از حضور انسان نئاندرتال برای نخستین بار در ایران به دست آمده است .کشف دندان به این دلیل مهم است که  هم برای نخستین بارحضور انسان نئاندرتال را در ایران نشان می دهد  و نیز هم پوشانی انسان نئاندرتال و هموسافینز را در ایران مستند می کند.

وی در پاسخ به پرسش چمدان که پیش از این در کدام آزمایشگاه ها بر روی این دندان مطالعه شده است، گفت: آزمایشگاه‌های دانشگاه‌های کمبریج و آکسفورد انگلستان، بردو فرانسه، بولونیای ایتالیا و مؤسسه ماکس پلانک دانشگاه لابزیک آلمان روی این موضوع کار کرده اند.

او درباره وجود شواهد حضور انسان های نئاندرتال در ایران  توضیح داد که در کردستان عراق و آسیای مرکزی منطقه تاجیکستان حضور انسان های نئاندرتال ها را داشته ایم و حضور اینها در فلات ایران نیز منطقی است ولی تا کنون کسی موفق به یافتن شواهدی در این ارتباط نشده بود و این یافته نشان می دهد که حلقه مفقوده موجود  بین کردستان عراق و آسیای در فلات ایران الان متصل می شود و این مسئله از این لحاظ مهم است .

وی ادامه داد: قرار است این دندان به اداره کل موزه‌های کشور تحویل داده شود تا به نمایش بگذارند. البته  به دلیل فضا و ابعاد مناسب برای حضور بازدیدکنندگان به نظر می رسد بهترین جا برای نمایش این دندان، موزه ملی ایران باشد .

نشست رسانه ای رونمایی دندان نئاندرتال در پژوهشگاه با حضور روح الله شیرازی، سامان حیدری گوران، سیامک سرلک و شفیعی

 

 

  کشف نخستین دندان انسان نئاندرتال در ایران | بقایای انسان نئاندرتال برای نخستین بار به صورت قطعی در کشور کشف شد