چمدان: گنبد سلطانیه عریض‌ترین گنبد آجری جهان و سومین گنبد مرتفع جهان پس از کلیسای سانتاماریا دلفیوره فلورانس و مسجد ایاصوفیه استانبول یکی از آثار تاریخی ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌ است.

گنبد سلطانیه در بخش سلطانیه از توابع شهرستان ابهر و در استان زنجان واقع شده‌ است. سلطانیه در گذشته پایتخت ایلخانان بوده‌ است و در آن زمان به دستور سلاطین این سلسله، ارگی در این شهر ساخته می‌شود.

گنبد سلطانیه نیز در جنوب غربی این ارگ به دستور سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) هشتمین سلطان سلسله ایلخانان از سال ۷۰۳ تا ۷۱۳ هجری قمری تحت نظر خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، وزیر الجایتو، ساخته و بعدها آرامگاه الجایتو شد.

پس از ایلخانان فرستادگان تیموری به سلطانیه رفتند و ساخته‌های ایلخانان را ویران کردند اما آرامگاه اولجایتو باقی ماند.

نقاشی گنبد سلطانیه در دوره محمدعلی شاه قاجار | اثر اوژن فلاندن

گنبد سلطانیه علاوه بر شکوه و عظمت معماری، دانشنامه‌ای از نقش و طرح در تزیینات معماری آن دوران است که بیانگر برهه‌ای از تاریخ معماری و هنر ایران است.

کریم پیرنیا در کتاب جغرافیای تاریخی سلطانیه نوشته‌است: شیوه ساختمانی گنبد سلطانیه به پیروی از مدرسه ضیائیه یزد که مقارن ظهور چنگیز ساخته شده و نیز گنبد جبلیه یا هارونیه طوس که سرمشق سایر گنبدهای دوره ایلخانی است.

ساختمان سلطانیه روی یک نقشه هشت ضلعی بنا شده‌ است. بر هر وجه در داخل، یک ایوان قرار گرفته که در طبقه همکف به شکل هشت ایوان مشخص است و در بالا دارای یک طبقه دیگر است که به فضای داخلی اشراف دارد. در کتیبه‌های این بنا احادیث مختلفی نوشته شده و مقرنس کاری زیبایی نیز در آن دیده‌می‌شود.

گنبد سلطانیه به گونه‌ای است که در نمای خارجی دو طبقه و از داخل سه طبقه به نظر می‌رسد. این بنا در جهات اصلی جغرافیایی احداث شده و در ضلع جنوبی آن بنای الحاقی تربت خانه و در زیر تربت خانه سردابه قرار دارد.

در مورد هشت وجهی بودن بنای سلطانیه برخی معتقدند انتخاب طرح هشت ضلعی از روی محاسبات تجربه شده معماری و به خاطر مرکزیت ایستایی در نظر گرفته شده است ولی برخی دیگر از پژوهشگران بر این اعتقادند که طرح وجوه مثمن گنبد تنها به سبب ایستایی آن نیست بلکه احتمالاً دارای این مضمون و کنایه از عرش الهی است که بر اساس احادیث، هشت ملک آن را حمل می کنند.

گنبد سلطانیه از نوع دو پوش پیوسته است، چنانکه گاهی دو پوسته بی‌هیچ واسطه به هم متصل شده است و دو پوش گنبد موازی است. بین دو پوسته گنبد از ۶۰ تا ۱۴۰ سانتی متر فاصله است، فاصله دو پوش با تاق‌های هلالی پر شده و فضای بین دو پوسته به تدریج از پایین به بالا کمتر می‌شود و بدون پشت بند، شانه و یا وسیله تقویت کننده دیگری بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان با آجر ساخته شده‌است و سپس روی گنبد را با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی و آبی تزیین کرده‌اند.

  خواناسازی و احیای برج و بارو و دیوار جنوبی گنبد سلطانیه