چمدان : براساس قانون گذرنامه مصوب ۱۰ اسفند ۱۳۵۱، گذرنامه سندی است كه از طرف ماموران صلاحيت‌دار دولت برای مسافرت و اقامت اتباع ايرانی در خارج از کشور يا مسافرت از خارج به ايران داده می‌‌شود. بنابراین، شهروندان ايرانی برای خروج از كشور يا اقامت در خارج يا مسافرت از خارج به ايران بايد گذرنامه بگیرند. صدور گذرنامه منوط به‌ ارائه اسنادی است كه هويت و تابعيت ايرانی تقاضاكننده را ثابت کند. خروج از كشور بدون ارائه گذرنامه يا مدارک ضروری در اين قانون ممنوع است. همچنین ورود به كشور يا خروج از آن فقط از نقاطی كه بنا به پيشنهاد وزارت كشور و تصويب هيأت وزيران تعيين و آگهی می‌شود مجاز است.

اولین گذرنامه به‌ دست اردشیر اول صادر شد

یکی از اولین شواهد موجود درباره سندی که شباهت بسیار زیادی با ماهیت گذرنامه دارد درباره نوشته‌ای رسمی است که اردشیر اول، پسر خشایارشا و پادشاه امپراتوری هخامنشیان برای مباشر مخصوصش نحیما صادر می‌کند. نحیما برای اینکه بتواند به کشور یهودیه سفر کند از اردشیر اول اجازه خروج می‌خواهد. شاه به او اجازه خروج می‌دهد و طی نامه‌ای خطاب به حاکمان آن‌سوی رودخانه از آن‌ها درخواست می‌کند که عبور امن نحیما را در سرزمین‌هایشان تامین کنند.

از نظر ریشه‌شناسی واژگانی، اصطلاح passport به معنی مدرکی قرون‌وسطایی است که برای گذرکردن (pass) از دروازه (porte) دیوار شهر یا برای عبور کردن در سرزمینی دیگر کاربرد داشته است. در اروپای سده‌های میانی، مقامات محلی این مدرک را برای مسافران صادر می‌کردند. در این نوع پاسپورت، فهرستی از شهرهایی که مسافران اجازه ورود و اقامت در آن‌ها را داشتند درج می‌شد. نکته حائز اهمیت این است که این مدرک صرفا برای تردد مسافران در خشکی صادر می‌شد و برای سفرهای دریایی کاربرد نداشت زیرا بنادر به‌عنوان مناطق آزاد تجاری در نظر گرفته می‌شد.

اما شاید بتوان گفت اولین گذرنامه به‌معنای امروزی در زمان شاه هنری پنجم انگلستان اختراع و از ۱۵۴۰ از اصطلاح گذرنامه (پاسپورت) برای مدرک سفر شهروندان انگلیسی به سرزمین‌های خارجی استفاده شد.

انواع گذرنامه‌

گذرنامه‌ها انواع مختلفی دارند اما در تمام کشورها دست‌کم سه نوع گذرنامه وجود دارد. در ایران هم این سه‌نوع استاندارد برای گذرنامه در نظر گرفته شده که عبارتند از: گذرنامه سیاسی (Diplomatic passport)، گذرنامه خدمت (Service passport) و گذرنامه عادی (Ordinary passport).

مدت اعتبار گذرنامه سياسی و خدمت يک‌سال است مگر در مورد ماموران ثابت دولت در نمايندگی‌های جمهوری اسلامی ايران در خارج از‌ كشور كه اعتبار گذرنامه‌ آن‌ها تا خاتمه مدت ماموريتشان خواهد بود. تمديد مدت گذرنامه‌های سياسی و خدمت طبق مقررات اين قانون با موافقت وزارت امور خارجه در مركز توسط اداره گذرنامه و رواديد و در‌خارج از كشور توسط نمايندگی‌های جمهوری اسلامی ايران انجام می‌شود و كليه دارندگان گذرنامه‌های سياسی و خدمت در موقع ورود به كشور بايد گذرنامه خودشان را به وزارت امور خارجه تحويل دهند.

گذرنامه سیاسی

این نوع گذرنامه‌ که در پاسپورت با عنوان Type DP یا Type D مشخص می‌شود برای افراد زیر صادر می‌شود:

۱ – رهبری

۲ – رييس‌جمهوری

۳ – رييس مجمع تشخيص مصلحت نظام، رييس مجلس شورای اسلامی، رييس قوه قضاييه، معاون اول رييس‌جمهوری، اعضای شورای نگهبان، توليت‌آستان قدس رضوی، وزراء دولت جمهوری اسلامي ايران و معاونان رييس جمهوری.

۴ – نمايندگان مجلس شورای اسلامی، اعضای مجمع تشخيص مصلحت نظام، اعضای شورای عالی امنيت ملی، نمايندگان مجلس خبرگان رهبری و‌اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی.

۵ – رييس ديوان‌ عالی كشور، دادستان كل كشور، رييس ديوان عدالت اداری، رييس و دادستان ديوان محاسبات، معاونان رييس قوه قضاييه، رييس ‌سازمان بازرسی كل كشور، رييس دفتر مقام معظم رهبری، رييس كل بانك مركزی و رييس سازمان صدا.

۶ – رييس ستاد كل نيروهای مسلح، فرمانده كل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، رييس ستاد مشترك ارتش جمهوری اسلامي ايران و جانشينان،‌ فرماندهان نيروهای سه‌گانه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامي ايران، فرماندهی نيروی انتظامی جمهوری اسلامی ايران، ‌فرماندهان حفاظت اطلاعات نيروهای ياد شده.

۷ – نمايندگان مستقيم مقام معظم رهبری، نمايندگان ويژه رييس‌جمهوری يا معاون اول رييس‌جمهوری، ‌نمايندگان ويژه هيأت وزيران برای ماموريت‌های خاص و روسای دفاتر روسای قواي سه‌گانه و مجمع تشخيص مصلحت‌نظام.

۸ – روسای بنياد مستضعفان، سازمان تبليغات اسلامی، بنياد شهيد انقلاب اسلامی، جمعيت هلال احمر جمهوری اسلامی ايران، كميته ملی‌المپيك جمهوری اسلامی ايران و استانداران كشور و شهردار تهران.

۹ – روسای جمهور سابق، نخست‌وزيران سابق، معاونان اول سابق رييس جمهوری، روسای سابق مجلس شورای اسلامی، روسای سابق قوه قضاييه، ‌اعضاي سابق شورای عالی قضايی با معرفی بالاترين مقام دستگاه مربوطه.

۱۰- مشاوران و معاونان مقام معظم رهبری، معاونان و مشاوران رييس جمهوری، معاونان معاون اول رييس‌جمهوری، دبير شوراي عالی امنيت ملی و روسا و دبيران كميته‌های این شورا، معاونان وزراء، روسای دفاتر تخصصی تحت سرپرستی بلافصل رييس‌جمهوری.

۱۱ – شخصيت‌های عالی‌مقام علمی، دينی، فرهنگی و روسای فرهنگستان‌ها با موافقت رييس جمهوری.

۱۲ – روسای ديوان عالی كشور، دادستان كل كشور و ساير مقامات مندرج در جزء ۵ و اعضای شورای عالی قضايی، وزراء و نمايندگان مجلس شورای ‌اسلامی و مجلس خبرگان و معاونان رياست‌جمهوری و رييس قوه قضاييه كه بعد از پيروزی انقلاب اسلامی عهده‌دار این مناصب بوده‌اند و روسای ‌سابق نمايندگی‌های سياسی و كنسولی و بين‌المللی جمهوری اسلامی ايران در خارج از كشور.

۱۳ – سفرا، مديران كل و معاونانشان و روسای ادارات وزارت امور خارجه، ماموران ثابت سياسی و كنسولی.

۱۴ – ماموران رمز و مخابرات و كسانی كه به نمايندگی از دولت جمهوری اسلامی ايران مقامی را در موسسات و نهادهای بين‌المللی عهده‌دار می‌شوند، ‌پيك‌های سياسی و كسانی كه به ماموريت موقت سياسی و كنسولی اعزام می‌شوند با موافقت وزير امور خارجه.

۱۵ – رييس، معاونان و مديران كل منطقه‌ای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، رايزنان و وابستگان فرهنگی كه در پوشش كادر وزارت امور خارجه به‌ خارج از كشور اعزام می‌شوند.

۱۶ – مديران كل مدارس خارج از كشور و دفتر همكاريهای علمی و بين‌المللی و سرپرستی‌های مدارس خارج از كشور به پيشنهاد وزير آموزش و‌پرورش.

گذرنامه خدمت

این گذرنامه که با عنوان Type S قابل تمایز است بنابر قانون گذرنامه برای این افراد صادر می‌شود:

۱ – اشخاصی كه به‌عنوان همراه با رهبری يا يكی از اعضای شورای رهبری به خارج از كشور مسافرت می‌کنند.

۲ – اشخاصی كه به‌عنوان همراه در ارتباط با ماموريت با رياست‌جمهوری يا معاون اول رييس‌جمهوری به خارج از كشور مسافرت می‌کنند.

۳ – اشخاصی كه به موجب تصويب‌نامه هيأت وزيران برای انجام ماموريت به خارج از كشور اعزام می‌شوند با معرفی دفتر هيأت دولت.

۴ – كارمندان وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها و ارگان‌های وابسته به دولت و ارگان‌های نظامی كه به خارج از كشور اعزام می‌شوند با معرفي وزير مربوطه و ذكر‌علت مأموريت.

۵ – ماموران اداری و فنی وزارت امور خارجه و همسران آنها با موافقت وزير امور خارجه.

گذرنامه عادی

این گذرنامه که تقریباً شامل اکثریت مردم می‌شود با عنوان Type P قابل تمایز است، حق تمام شهروندان عادی کشور است به جزء موارد خاصی که عبارتند از:

۱ – كسانی كه به موجب اعلام كتبی مقامات قضايی حق خروج از كشور را ندارند.

۲ – كسانی كه در خارج از ايران به سبب تكدی يا ولگردی يا ارتكاب سرقت و كلاهبرداری يا به عناوین دیگر دارای سوء شهرت باشند.

۳ – كسانی كه مسافرت آن‌ها به خارج كشور به تشخيص مقامات قضايی مخالف مصالح جمهوری اسلامی ايران باشد.