چمدان: زمانی که در خرداد ماه ۱۲۸۷ خورشیدی (می ۱۹۰۸ میلادی) زمین میدان نفتون با فوران نفت و گاز به ضربات مته حفاری «رینولدز» پاسخ داد، حفاری در چاه نفت شماره یک مسجد سلیمان به پایان رسید و نفت به چرخه تولید وارد شد. این در حالی بود که تا یک ماه قبل از آن دارسی و شرکایش در نامه‌ای به رینولدز از او خواسته بودند از ادامه کار دست بکشد.

اما میدان نفتی کشف شده به عنوان یکی از بزرگترین میادین نفتی برای بهره برداری به سرمایه هنگفتی نیاز داشت و بخشی از این سرمایه با تاسیس شرکت نفت انگلیس و ایران (Anglo Persian Oil Company) در سال ۱۹۰۹ مرتفع شد. این شرکت در صدد بر آمد برای تامین نیازهای خود از جمله نیروی انسانی، خدمات و تجهیزات، مسیری را احداث کند.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان
شرکت نفت انگلیس و ایران پس از کشف میدان نفتی بر آن شدند راهی ایجاد کنند تا تجهیزات راحت‌تر و در زمان کمتر به مقصد حمل شوند به همین سبب به فکر احداث خط آهنی بین درخزینه تا میدان نفتون (مسجدسلیمان) افتادند

اغلب تجهیزات مورد نیاز نفت که از بریتانیا می‌آمد، از خرمشهر با کشتی‌های بخار (River Steamer) که به آنها مَرکب هم می‌گفتند به اهواز منتقل می‌شد. انگلیسی‌ها برای انتقال این تجهیزات به مسجد سلیمان، مسیر «درخزینه» و شاخه آبی گُرگُر را در رود کارون، انتخاب کردند. (درخزینه در حاشیه کارون و بین اهواز و شوشتر قرار دارد). از این رو، تجهیزات در بارانداز درخزینه، به وسیله دو جرثقیل بزرگ و کوچک که با بخار کار می‌کردند از لنج‌ها پیاده شده و به وسیله گاری و حیوانات بارکش با عبور از مناطق سخت و دشوار کوهستانی و رودخانه‌ها تا مسجد سلیمان حمل می‌شدند.

حمل تجهیزات سنگین با حجم زیاد و آن هم با عبور از راه‌های ناهموار و پر پیچ و خم و تپه ماهوره‌ها و عبور از رودخانه با دشواری بسیار انجام می‌پذیرفت و مستلزم زمان زیاد بود. ضمن این که در بین راه هم بعضا تلفات مالی و جانی رخ می‌داد. از این رو شرکت نفت انگلیس و ایران بر آن شدند راهی ایجاد کنند تا این تجهیزات راحت‌تر و در زمان کمتر به مقصد حمل شوند به همین سبب به فکر احداث خط آهنی بین درخزینه تا میدان نفتون (مسجدسلیمان) افتادند.

بنابراین در سال ۱۳۰۰ خورشیدی (۱۹۲۱ میلادی) شرکت نفت ایران و انگلیس، عملیات احداث خط آهنی را از منطقه درخزینه تا مسجدسلیمان را شروع و در سال ۱۳۰۲ خورشیدی (۱۹۲۳ میلادی) تکمیل کرد.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان
خط‌آهن درخزینه – مسجد سلیمان طی عمر ۲۷ ساله خود بیش از یک میلیون تن کالا را جابه‌جا کرد و طی سال‌های اولیه راه‌اندازی آن در مناطق نفتخیز، علاوه بر کالا، مواد غذایی، مسافران را هم نقل و انتقال می‌داد

طول این راه آهن ۵۷  کیلومتر و فاصله بین دو خط ۷۶ سانتیمتر بود. در واقع تا آن زمان هرگز راه آهنی با این طول مسیر در ایران ساخته نشده بود. پیش از این تنها خط آهن شهر ری در سال ۱۳۰۵ تاسیس شده بود که ۸۷۰۰ متر طول داشت و تهران را به شهر ری متصل می‌کرد. راه آهن سراسری ایران هم حدود ۱۵ سال بعد یعنی سال ۱۳۱۷ به بهره برداری رسید.

برای راه آهن درخزینه به مسجد سلیمان، ایستگاه‌هایی در طول مسیر با هدف و ماموریت خاصی تاسیس شد. از جمله ایستگاه‌های «۵ مایل»، «آبگاه»، «۱۶ مایل»، «۱۷ مایل»، «۲۲ مایل»، «۲۴ مایل»، «حاجی آباد»، «تمبی»، «مالکریم»، «گچ پلنت» و «ریل وی» که ایستگاه اصلی و پایانی بود. همچنین ایستگاهی در انتهای خط با نام ایستگاه انبار خوراکی و انبار باروتی وجود داشت.

قطار در این ایستگاه‌ها توقف می‌کرد و ذغال سنگ و آب مورد نیاز خود را تامین و یا مسافرانی را هم پیاده و سوار می‌کرد. در ایستگاه تمبی، گوگرد مورد نیاز برای حمل به آبادان و یا به خارج از کشور بارگیری می‌شد.نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان

در منطقه مالکریم هم یک ایستگاه سوزنبانی وجود داشت که به منظور تامین امنیت عبور دو قطار تاسیس شده بود. در ایستگاه گچ پلنت یک کارخانه تولید گچ وجود داشت که گچ تولیدی توسط قطار بارگیری و جهت استفاده به جاهای مختلف حمل می‌شد.

ایستگاه ریل وی در چشمه علی مسجد سلیمان نیز به عنوان محوطه انبار تخلیه کالا و تجهیزات و تعمیرگاه این قطارها مورد استفاده قرار می‌گرفت و در نهایت ایستگاه پایانی که به انبار خوراکی و انبار باروتی معروف بود و برای تخلیه و یا بارگیری مواد غذایی و یا مهمات مورد نیاز عملیات انفجار برای جاده سازی استفاده می‌شد.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان
این خط آهن هشت لوکوموتیو داشت که در ابتدای کار با لوکوموتیوهای سبک که از هیئت واگذاری و فروش ارتش در انبار ملزومات ایستگاه راه آهن کانتارا در مصر در اختیار گرفته بودند شروع به کار کرد. (این لوکوموتیوها در جنگ جهانی اول مورد استفاده قرار گرفته بودند). در سال ۱۹۲۵ تعداد دو دستگاه لوکوموتیو مخزن دار مدل ۲-۶-۰ ساخت شرکت kerr Stuart  و ۲۵ واگن از بریتانیا به این خط انتقال داده شد و در سال‌های بعد لوکوموتیوهای جدیدتری به این خط اضافه شد. سوخت این لوکوموتیوها در ابتدا نفت بود ولی کمی بعد به زغال سنگ تغییر پیدا کرد.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان

در طول مسیر راه آهن چندین پل کوچک و بزرگ وجود داشت که برخی آثار آنها هنوز باقی مانده است. از جمله چهار پل بزرگ وجود داشت که سه تای آن در تقاطع رودخانه تمبی که فلزی بودند و یکی دیگر با دهانه‌های هلالی بر روی رودخانه بهلول (بتوند) که تنها آثار ستون‌های بتنی و یا سنگی آن مشهود بوده و به یادگار مانده در برخی از نقاط نیز آثار شن ریزی مسیر خط آهن قابل مشاهده است ولی به طور کل مسیر از بین رفته و یا بافت مسکونی پیدا کرده است.

بین سال‌های ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۸ هجری شمسی این راه آهن در اوج فعالیت خود به خصوص در خلال سال ۱۳۲۶ ماهیانه حدود ۹۸۰۰ تن کالا را جابجا ‌کرد. در خلال این سال‌ها، احداث جاده ماشین رو، بین مسجدسلیمان و آبادان نیز که در برنامه کاری قرار داشت به بهره برداری رسید، چرا که استفاده از حمل و نقل جاده‌ای سریع تر و کم هزینه‌تر بود.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان
در طول مسیر راه آهن چندین پل وجود داشت که برخی آثار آنها هنوز باقی مانده است. از جمله چهار پل بزرگ وجود داشت که سه تای آن در تقاطع رودخانه تمبی که فلزی بودند و یکی دیگر با دهانه‌های هلالی بر روی رودخانه بهلول (بتوند) که تنها آثار ستون‌های بتنی و یا سنگی آن مشهود بوده و به یادگار مانده در برخی از نقاط نیز آثار شن ریزی مسیر خط آهن قابل مشاهده است 

خط‌آهن درخزینه – مسجد سلیمان طی عمر ۲۷ ساله خود بیش از یک میلیون تن کالا را جابه‌جا کرد و طی سال‌های اولیه راه‌اندازی آن در مناطق نفتخیز، علاوه بر کالا، مواد غذایی، مسافران را هم نقل و انتقال می‌داد و طی سه دهه نقش بسیار مهمی برای صنعت نفت و توسعه حوزه مسجدسلیمان ایفا کرد.

تهیه نقشه مسیر راه آهن نفت درخزینه – مسجدسلیمان

نقشه این راه آهن با کوشش پرویز آریان فر سرپرست طراحی و مهندسی برق، شاغل در مدیریت مهندسی و ساختمان، شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب و با همکاری ادارات روابط عمومی شرکت ملی مناطق نفتخیز و اداره مهندسی نقشه برداری، تهیه شده است.

نخستین راه آهن بین شهری ایران - درخزینه- مسجد سلیمان
تهیه نقشه مسیر راه آهن نفت درخزینه – مسجدسلیمان

در واقع تاریخچه تاسیس این خط آهن در حین مطالعه و انجام تحقیقات در تاریخ صنعت نفت مورد توجه و ترسیم نقشه آن به عنوان نخستین ریل آهنی کشور در دستور کار قرار گرفت؛ به ویژه آن که این خط به سبب اکتشاف نفت در میدان نفتون (مسجدسلیمان) تاسیس شد و در زمان خود نقش بسیار مهمی در نقل و انتقال تجهیزات نفتی داشته است.

این نقشه می‌تواند هم به عنوان یک مرجع تاریخی و هم به عنوان یادگاری از تاریخ این صنعت برای آیندگان و نسل جوانی که علاقه مند به کسب اطلاعات و آشنایی با تاریخ صنعت نفت قرار بگیرد و با مشاهده آن گذشته را مرور کرده، تلاش ها و زحماتی را که در این راه کشیده شده است، از نزدیک لمس کنند. {۱}

سارقان در کمین قدیمی‌ترین پل راه آهن خاورمیانه در مسجد سلیمان

حالا ایران خبری را منتشر کرده مبنی بر اینکه قدیمی‌ترین پل راه‌آهن خاورمیانه در معرض خطر نابودی قرار گرفته است و دلیل آن را سارقانی می‌داند که آهن‌آلات آن را سرقت می‌کنند. همانطور که در تاریخچه این خط آهن گفته شد، این پل، بیش از یکصد سال پیش همزمان با اکتشاف نخستین چاه نفت خاورمیانه با هدف انتقال تجهیزات حفاری از بنادر جنوبی به مسجد سلیمان و تسهیل در کار حفاری روی رودخانه «بتوند» واقع در۳۰ کیلومتری این شهرستان به اهواز ساخته شد.

سهراب حسنوند رئیس سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مسجد سلیمان با بیان این مطلب که پل راه‌آهن «بتوند» بخشی از تاریخ صنعت نفت کشور به شمار می‌رود، افزود: به منظور صیانت از میراث کهن این شهرستان موضوع سرقت این پل تاریخی در دستور کار این سازمان قرارگرفته و طی مکاتباتی که با شرکت نفت انجام شده، از آنها خواسته شده تا نسبت به تأمین امنیت و جلوگیری از سرقت و نابودی پل «بتوند» اقدام جدی کنند.

ابوذر شجاعی رئیس روابط عمومی شرکت نفت مسجد سلیمان نیز با ابراز تأسف از وضعیت پیش آمده، گفت: این پل فعلاً در تملک اداره راه و مسکن وشهرسازی است و ظاهراً راهداری مسجد سلیمان نیز در حال جمع‌آوری قطعات آهنی این پل است.

سیدعلیرضا تلغری رئیس راهداری مسجد سلیمان هم با تأیید موضوع جمع‌آوری پل «بتوند» گفت: هدف از جمع‌آوری این پل جلوگیری از سرقت آهن‌آلات آن بود که قبلاً نیز با فرمانداری مسجد سلیمان هماهنگی شده بود اما اکنون موضوع جلوگیری از تخریب آن در اولویت قرارگرفته و با هماهنگی میراث فرهنگی این پل تخریب نخواهد شد.

اردوان قنبری فرماندار مسجد سلیمان نیز با اعلام این مطلب که سازمان میراث فرهنگی هرچه زودتر تابلویی درمحل پل نصب کند، تا اهمیت آن بیشتر مشخص شود، افزود: با ترمیم و جلوگیری از سرقت این پل نه تنها تاریخچه شکوفایی صنعت نفت بیشتر نمایان خواهد شد، بلکه شاهد حضور گردشگران وعلاقه‌مندان به تاریخ صنعت نفت در این منطقه خوزستان خواهیم بود.

………………………………
۱- برگرفته از مدیریت موزه‌ها و مرکز اسناد صنعت نفت – پرویز آریانفر