چمدان : محمد نجاری، عضو مرکز اسناد فرهنگی آسیا در این نشست با موضوع همدان زادگاه تعزیه به سخنرانی پرداخت.

او در تعریف تعزیه گفت: تعزیه یا شبیه خوانی یا شبیه گردانی، نمایشی بوده است بر پایه قصه ها و روایات مربوط به زندگی و مصایب خاندان پیامبر اسلام و به ویژه وقایع و فجایعی که در محرم سال ۶۱ هجری برای  امام حسین و خاندانش پیش آمد.

به گفته وی، تعزیه به سه دسته واقعه، پیش واقعه و گوشه تقسیم می شود.

نجاری درباره واقعه گفت: واقعه تعزیه نامه هایی است که مصایب و شهادت افراد اساطیر مذهبی و به ویژه ماجراهای مربوط به کربلا و خاندان سیدالشهدا را نشان می دهد.

او در ادامه پیش واقعه را تعزیه نامه های تفننی دانست که از نظر داستان مستقل و تمام نیست و باید به نمایش یک واقعه منجر شود.

نجاری، گوشه را نیز تعزیه نامه های تفننی، فکاهی، مضحک و گاه ریشخندآمیز دانست.

او با بیان این نکته که در تعزیه خوانی به یاران امام (ع) امام خوان یا موافق خوان و به یاران کافران، شمرخوان یا مخالف خوان گفته می شود، افزود:در تعزیه صحنه و دکور وجود ندارد و لوازم و امکانات صحنه به طور نمادین است.

او با تاکید بر اهمیت موسیقی در تعزیه گفت: وقفه ها به وسیله موسیقی پر شده و از سازهایی مانند شیپور، نی، قره نی، طبل، دهل، کرنا و سنج استفاده می شود.

این عضو مرکز اسناد فرهنگی آسیا در توضیح تاریخچه تعزیه و با استناد به یادداشت های استاد باستانی پاریزی گفت: در مورد وجود تعزیه در ایران، قبل از صفویه، در بین ایلات فارس جشنی است به نام سیاهپوشان که گویا سیاوشان از همان داستان باستانی است.

او با اشاره به اینکه مذهب غالب همدانیان در قرن چهارم و پنجم شیعه بوده ست، گفت: از انجا که رسم تعزیه و نمایش وقایع کربلا از ابتکارات آل بویه بوده در همدان نیز مانند سایر شهرهای شیعی و ولایت های تحت حکومت بویه رایج شد.

وی افزود: درباره تعزیه در همدان نمی توان تاریخ دقیقی به دست آورد اما می توان گفت که مقارن پیدایش تعزیه در ایران “پیش از اسلام و چه بعد از اسلام” در همدان نیز تعزیه آغاز شد این در حالی است که در کتاب ” شاهنشاهی عضدالدوله” نوشته علی اصغر فقیهی آمده، شاید اولین بار رسم تعزیه در همدان بنیاد نهاده شده باشد.

نجاری با اشاره به وجود حداقل چهار تکیه در اغلب شهرهای ایران از جمله همدان برای برگزاری مراسم تعزیه گفت: در دوره قاجار به ویژه در زمان ناصرالدین شاه، تعزیه با حمایت دربار رشد کرد  و با اجراهایی در تکیه دولت تهران به مرتبه بزرگی رسید.

او افزود: تعزیه گردانی در همدان شغل پردرامدی هم بوده و مردم با این عقیده که کمک به تعزیه گردانی باعث رستگاری است و کسی که در این راه به هر نحوی کمک کند بدون حساب و کتاب به بهشت می رود، کمک  زیادی در دایر کردن تعزیه می کردند.

این عضو مرکز اسناد فرهنگی آسیا از میرزا اسماعیل مکتب دار به عنوان یکی از معروف ترین گردانندگان تعزیه در همدان نام برد و گفت: عده ای از جوانان پیش او به تحصیل علم مشغول بودند و میرزا اسماعیل مکتب دار بعد از استعداد سنجی آنها را برای ماه عزاداری تربیت می کرد.

نجاری درباره رواج تعزیه در ملایر نیر گفت: تعزیه از دورانی بس قدیم در ملایر رواج داشته و تعزیه هایی که در بیشتر  مناطق ملایر به ویژه روستاها اجرا می شود بسیار باشکوه است.

او با اشاره به ممنوعیت هرگونه تظاهرات مذهبی از جمله تعزیه در سال ۱۲۹۹ گفت: با به قدرت رسیدن رضاخان سردار سپه در نظر اولیای وقت، شور و هیجانی که دامنگیر اغلب دسته های عزاداری می شد، خطر تشخیص داده شد، چرا که مقام های دولتی معتقد بودند این شور در نظر خارجیان به وحشیگری تعبیر می شود.

او افزود:  پس از این دسته های تعزیه گردان از شهرها به دهات رو کردند تا شاید به مددمومنان محلی بتوانند به حیات خود ادامه دهند.

  غذای نذری شهرهای مختلف | آبگوشت متنجنه کرمانی‌ها و قیمه پیچاق اردبیلی‌ها
  غذای نذری شهرهای مختلف چیست؟ | از ته‌چین گرمساری تا آبگوشت‌پلو

 

  • فرهنگ نذر در ماه محرم در شهرستان شاهرود

صدیقه فاتح، کارشناس ارشد پژوهشکده مردم شناسی دیگر سخنران این نشست بود که به بررسی انسان شناختی فرهنگ نذر در ماه محرم در شهرستان شاهرود پرداخت.

وی با بیان این که فرهنگ نذر فقط بعد فردی ندارد، گفت: نذر و نیاز در ایام عزاداری حسینی بخشی جدایی ناپذیر از مراسم عزاداری محرم است.

کارشناس ارشد پژوهشکده مردم شناسی  نذر را یکی از اعتقادات مهم مذهبی مردم دانست و گفت: نذر در واقع نوعی عهد و پیمان با خدا است.

او تهیه  و تدارک خوراک و سایر موارد مورد نیاز، دخیل بستن به نشانه عزاداری، گرو بردن لباس علم، زیارت چهل منبر؛ لباس و تزیینات نخل، عبور از زیر بدن اسب (ذوالجنان)، پوشیدن لباس سیاه، وقف، ساختن نخل، ساخت طوق و علم و منبر، روضه خوانی و قربانی را از شکل های مختلف نذر از منظر فرهنگی در شاهرود دانست.

فاتح افزود: در تکایا و مساجد در آخر اطعام، ریش سفید دعای سفره را می خواند و یک شب هم برای افرادی که موفق به شرکت در مراسم نشده اند غذا فرستاده می شود که به رسم “دری پرانی” معروف است.

 

  •  عروسی پای نخل

در ادامه نشست هما حاجی علی محمدی، کارشناس ارشد پژوهشکده مردم شناسی با موضوع مناسک محرم، پیوند سنت و تاریخ در روستای ابیانه به سخنرانی پرداخت.

او با اشاره به قدمت هزار و پانصد ساله ابیانه گفت: روستای تاریخی ابیانه یکی از کهن ترین زیستگاه های انسانی در حاشیه کویر ایران و نخستین روستایی است که به لحاظ ویژگی های فرهنگی و معماری بومی و بناهای تاریخی پر تنوعش، تمام بافتش به ثبت ملی رسیده است.

او روضه خوانی، ذاکری و نوحه خوانی در مساجد محله ها را از جمله مراسم محرم در روستای ابیانه دانست و گفت: در این روستا در روز عاشورا دوره رفتن، زنجیر زنی، جاقه زنی، شاداگردانی، نخل گردانی، طلوع خوانی انجام می شود  و با شام غریبان و برگزاری مراسم قوم بنی اسد خاتمه می یابد.

حاجی علی محمدی با اشاره به برگزاری مراسم به صورت مجزا در محله های پایین ده (هرده)، یسمان (یوسمون) و پل (بالاده) با ویژگی های خاص گفت: در میان این مجموعه مراسم، نخل گردانی بسیار شاخص است و یکی از نمادهای فرهنگی این روستا محسوب می شود که مردم شناسان، پژوهشگران ایران شناسی، مستند سازان فرهنگ مردم و گردشگران را به خود جلب می کند.

کارشناس ارشد پژوهشکده مردم شناسی از کارکردهای اجتماعی مناسک محرم در روستای ابیانه را تقدس و ایجاد امید، تقویت هویت دینی،ایجاد همبستگی اجتماعی، وفاق اجتماعی- فرهنگی و ازدواج پای نخل اعلام کرد.

او در توضیح ازدواج پای نخل گفت: یکی از کارکرد های برگزاری این مناسک در روستای ابیانه شروع پیوندی مقدس بیمان دخترها و پسرهای جوان است.

وی با اشاره به مراجعت همه ابیانه زادگان به روستا در این ایام گفت: بنا به رسم روستا ازدواج با ابیانه ای به ویژه هم محله ای بسیار نیکو پنداشته می شود و گاه در این چند روز مراسم مقدس، آشنایی اتفاق افتاده و با پیگیری بزرگ ترها پیوند انجام می شود.

او افزود: اهالی روستا معتقدند این آشنایی مقدس خواهد بود و به آن “عروسی پای نخل” یا “ازدواج پای نخل” می گویند.