چمدان : بولدزر انداختند، کندند، پی‌ریزی کردند و بتن و میلگردها به آسمان رفتند … پایه‌های انبوه سازی‌های مسکن اینجا بنا شدند روی تاریخ ۵ هزار ساله سرزمین مادری …

باستان‌شناسان تنها برای انجام عملیات نجات بخشی سررسیدند تا محوطه‌ای که در زیر خاک آن شهری از دوران آغاز ایلامی‌ها وجود داشت را  از «پارک» شدن نجات دهند. البته بازهم بخشی از محوطه زیر ساخت و سازها رفت و بدتر از آن، بخش دیگری از این محوطه که آثاری از محوطه تاریخی متعلق به دوره آهن که برخی آن را پر ابهام‌ترین دوره تاریخی در ایران می‌دانند، بستر ساخت و سازهای مسکن مهر شد و در زیر پایه‌های مسکن مهر ماند تا برای همیشه آنچه در زیر آن از هویت ما به جای مانده، ناشناخته بماند.

تپه سفالین در محاصره مسکن مهر | عکس: آیسان زرفام

تپه سفالین در پیشوای ورامین آنچنان شواهد مشخصی از وجود یک محوطه تاریخی داشت که با آغاز ساخت و سازها، باستان شناسان سر می‌رسند و بخشی از آن را با عنوان عملیات نجات بخشی کاوش می‌‌کنند. کشفیات و ویژگی‌های منطقه اما اجازه نمی‌دهد که کار با یک عملیات نجات بخشی تمام شود. باستان‌شناسان بخشی از شهر را از زیر خاک بیرون می‌آورند و ۶ فصل در آن کاوش می‌کنند.

محوطه باستانی تپه سفالین که بخشی از آن در زیر ساخت و سازها مدفون شده‌است

مرتضی حصاری سرپرست کاوش‌های تپه سفالین اکنون در آغاز فصل هفتم که تیم باستان‌شناسی ایرانی و آلمانی (تیم دانشگاه برلین) در کنار هم مشغول کار هستند  می‌گوید اگر بودجه و امکانات مهیا باشد حتی بیش از عمر یک انسان و تا سال‌های سال می‌توان روی این محوطه که تقریبا همدوره تپه شوش است، کار کرد.

او ادامه می‌دهد: فصل اول کاوش‌ در تپه سفالین از سال ۱۳۸۵ آغاز شد، پیش از آن شهرداری وقت با بولدزر شروع به کار کرده بود تا این محوطه را به فضای سبز تبدیل کند، آن زمان ما با همکاری دانشگاه آزاد شروع به کاوش نجات بخشی کردیم.

عکس: آیسان زرفام

حصاری در مورد یافته‌های این ۶ فصل کاوش توضیح می‌دهد: در این مدت آثاری از دوران شهرنشینی مرحله اول و دوم و دوره آغاز ایلامی یعنی حدود  ۳۱۰۰ تا ۲۸۰۰ قبل از میلاد به دست آوردیم که آثار کشف شده متعلق به دوره آغاز ایلامی برجسته‌تر است.

بخشی از یافته‌های ما مربوط به مهرهای استوانه‌ای دوره شهر نشینی، اثرمهرها و پلمپ‌ها یا گل مهرها (مورد استفاده برای قفل بست ظروف سفالی و انبار کالاهای صادراتی و اشیای مهم) است. همچنین بقایای معماری و ۳ تدفین به همراه تدفین حیوانات نیز از جمله کشفیات ما هستند. در واقع اینها آثاری از  یکجانشینی و شهرنشینی در مرکز فلات ایران، دشت ورامین-پیشوا در شرق دشت ری است.

بقایای استخوانی دست آمده در تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

 

آثار به دست آمده در تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

او هدف از انجام فصل هفتم کاوش را نمونه برداری برای دوره پیش از تاریخ عنوان می‌کند و می‎گوید: نمونه‌های محیطی به آزمایشگاه فرستاده شده‌اند، برخی از آزمایش‌ها نیز باید در خارج از کشور انجام شوند. مهمترین آزمایش ما در این فصل آزمایش ژئو رادار – ژئوفیزیک است که بافت مسکونی و صنعتی را از هم به خوبی تفکیک می‌کند و ما برای ایجاد ترانشه‌های جدید منتظر جواب این آزمایش‌ها هستیم. همچنین در فضای معماری کشف شده ما بافت مسکونی خان‌نشین و بافت مسکونی معمولی را داریم که در آنها جنس خشت‌ها متفاوت است و پژوهشکده مرمت در مورد این بخش به ما کمک می‌کند. در مجموع ما فضایی داریم که یکی از مهمترین محوطه‌های آغاز ایلامی است. سال آینده نیز بازسازی آب هوا و جغرافیای نوسنگی تا هزاره دوم در این منطقه و ارتباط منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای آن با کمک آزمایش‌های میان رشته‌ای مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

عکس: آیسان زرفام

توپوگرافی‌ها نشان می‌دهد که یک قسمت از محوطه در زیر ساختمان‌هاست و دیگر کاری از دست ما برنمی‌آید

حصاری در مورد محوطه‌ حدود ۱۰ هکتاری که در زیرساخت و سازها مدفون شده‌است، توضیح می‌دهد: در اصل پیش از کاوش‌های ما بخشی از ساخت و سازها شروع شد. توپوگرافی‌ها نشان می‌دهد که یک قسمت از محوطه در زیر ساختمان‌هاست و دیگر کاری از دست ما برنمی آید. در بخشی از محوطه نیز که پیش از این از دوره آهن در آن آثاری یافت شده‌بود، مسکن مهر ساخته شد و افسوس که حتی  کسی در این ساختمان‌ها نیز ساکن نشده‌است.

مسکن مهر خالی از سکنه در محوطه باستانی تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

علاوه بر این محوطه گروه باستان‌شناسی در فاصله دوکیلومتری محوطه‌ای را پیدا کرده‌اند که آن را نیز مرتبط با همین محوطه می‌دانند. در آن بخش نیز پس از انجام حدود ۳ فصل کاوش آثار درخور توجهی همانند کوره ذوب نقره پیدا کرده‌اند.

بقایای کوره آجرپزی و یک تدفین | عکس: آیسان زرفام

در حال حاضر گروه کاوش تپه سفالین مشغول کار بر روی دو ترانشه هستند که در یکی از آنها یک کوره آجرپزی به همراه یک تدفین به دست آمده‌است. بر روی تدفین کشف شده، بقایای نذورات یک تا سه حیوان به چشم می‌خورد.

بقایای استخوانی در تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

حصاری توضیح می‌دهد: هنوز مشخص نیست بقایای به دست آمده چه حیواناتی هستند اما احتمال می‌دهیم مانند تدفین به دست آمده در محوطه ۲ کیلومتری گاو، گوسفند و احتمالا شتر باشند.

بفایای معماری در تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

ترانشه دیگر نیز مربوط به محوطه معماری است که نشان از سکونت دارد و در اواخر فصل ششم کاوش به آن رسیده‌اند.

حسن اکبری معاون سرپرست تیم کاووش در مورد این بقایای معماری به دست آمده می‌گوید: آثار محکم و متقن معماری به دست آمده نشان می‌دهد که مدت طولانی در این منطقه اسکان وجود داشته‌است. حفاری‌ها ۳ فاز معماری را نشان می‌دهند که همه متعلق به یک دوره یعنی آغاز ایلامی و دوره شهرنشینی است. در فاز اول یک دیوار، در فاز دوم یک اجاق و در فاز سوم سازه معماری با شن و گل به دست آمده‌است. در ترانشه‌هایی که در این قسمت حاصل شده نیز وسایل خانه و وسایل اداری به دست آمده‌ است.

بقایای اجاق در تپه سفالین | عکس: آیسان زرفام

آثار و شواهد به دست آمده از این محوطه تا کنون وجود یک شهر یا داشتن یک محوطه مسکونی، یک محوطه اداری و یک محوطه صنعتی متعلق به دوره آغاز ایلامی را نشان می‎دهد؛ این محوطه که به ثبت ملی نیز رسده متاسفانه بسیار مخدوش شده‌است.

علاوه بر ساختمان‌های مسکونی، ساخت و سازهای دیگری نیز در اطراف آن در حال انجام است که برخی از آنها متوقف شده اما باستان‌شناسان امید دارند که باقی ساخت و سازها نیز متوقف شود. همچنین در کنار این محوطه موزه‌ای ایجاد شود تا آثار به دست آمده از تپه سفالین در آن جای بگیرد و منطقه ورامین و پیشوا نیز برای اولین بار دارای موزه شوند.

عکس: آیسان زرفام