چمدان : در جواب به این سوال ذهنی شما می‌توان گفت که لحظه تحویل سال در گاهشماری هجری‌خورشیدی، برپایه زمان ورود خورشید به برج حَمَل است که به آن، نقطه اعتدال بهاری یا اعتدال ربیعی می‌گویند. در اصطلاح نجوم اعتدال بهاری در نیم‌کره شمالی (برابر با اعتدال پائیزی در نیم‌کره جنوبی) به لحظه‌ای گفته می‌شود که خورشید از دید ناظر زمینی از صفحه استوای آسمانی می‌گذرد و حرکتش را به‌سوی شمال آسمان در پیش می‌گیرد.

به‌این‌ترتیب آنگونه که در وبگاه مرکز تقویم دانشگاه آمده است؛ سال خورشیدی حقیقی مدت‌زمان بین دو عبور متوالی مرکز خورشید از نقطه اعتدال بهاری است و مدت متوسط آن در ساعت ۱۲ زیجی (جدول محاسبات نجومی) در تاریخ صِفر ژانویه ۱۹۰۰ میلادی، ۳۶۵ شبانه‌روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۹۷٫۴۵ ثانیه حساب شده است. مدت متوسط سال خورشیدی حقیقی، ثابت نیست و سالانه ۰٫۰۰۵۳۰ ثانیه از مدت متوسط سال خورشیدی حقیقی کاسته می‌شود و حتی این مدت متوسط هم ثابت نیست و بر اثر تغییرات تعدادی از مشخصه‌های نجومی، تغییر می‌کند.

 

هجری‌خورشیدی از چه زمانی به‌ عنوان تقویم استفاده شد؟

مرکز تقویم دانشگاه تهران در این‌خصوص می‌نویسد: «اولین‌بار عبارت هجری‌شمسی در تقویم رسمی سال ۱۳۰۴-۱۳۰۳ هجری‌قمری آمد. این تقویم را عبدالغفارخان نجم‌الدوله (۱۲۵۹ – ۱۳۲۶ه‌ق) استخراج و نخستین‌بار بالای صفحات آن عبارت سال هجری‌شمسی ۱۲۶۵ را درج کرد. البته عبدالغفارخان نجم‌الدوله در سا‌ل‌های بعد و در تقویم‌های آن روزگار که به‌صورت دفترچه‌ای منتشر می‌شد، ستون جدیدی برای روزها و برج‌های دوازده‌گانه حَمَل، ثور، جوزا، سَرَطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب، قوس، جَدی، دَلو و حوت، به‌طور مرتب درنظر گرفت و بدین‌ترتیب برای اولین‌بار تقویمی را اختراع و ابداع کرد که امروزه به نام «تقویم هجری‌شمسی بُرجی» معروف شده است. تا قبل از این تاریخ، تقویمی که اساس آن خورشیدی و مبدا آن هجرت حضرت محمد(ص) از مکه به مدینه باشد، در ایران رایج نبود.

برج‌های دوازده‌گانه حَمَل، ثور، جوزا، سَرَطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب، قوس، جَدی، دَلو و حوت

تقویم جلالی چیست؟

سیدحسن تقی‌زاده در کتاب گاه‌شماری در ایران قدیم می‌نویسد: تا پیش‌از پیدایش تاریخ جلالی در سال ۴۶۷ یا ۴۷۱ برای محاسبه سال خورشیدی، سال را به ۱۲ماه و هر ماه را به ۳۰ روز تقسیم می‌کردند که در مجموع ۳۶۰ روز می‌شد. پنج روز باقی‌مانده از ۳۶۵ روز سال را در پایان آبان‌ یا اسفند بر آن می‌افزودند با وجود این، پنج ساعت و ۴۸دقیقه و ۴۵٫۵۱ ثانیه باقی می‌ماند. این زمان هر چهار سال، یک روز کامل را می‌ساخت و چون در محاسبه نمی‌آمد، روز اول فروردین در فصول سال تغییر می‌کرد. این ماه‌های خورشیدی در آن‌زمان، مانند ماه‌های قمری در فصول سال متغیر بود یعنی نوروز در آغاز فروردین واقعی و در نقطه آغاز اعتدال بهاری (لحطه تحویل) قرار نداشت.

سال ۴۶۷ ه‌ق. نوروز مطابق ۱۲ حوت یا ۱۲ اسفند بود. در این سال، ملکشاه سلجوقی دستور داد تا منجمان، محاسبه دقیقی از سال خورشیدی انجام دهند و روز اول فروردین را تعیین کنند. این‌میان، منجم اهل مرو خواجه ابوالفتح ‌عبدالرحمان منصور خازنی به‌همراه ابومظفر اسفزاری، ابوعباس لوکری، محمد بن‌احمد معموری، میمون‌بن نجیب واسطی، ابن‌کوشک بیهقی مباهی و به ریاست حکیم عمر خیام به‌جای‌آنکه بر اساس محاسبه قبلی، دوازدهم اسفند را اول فروردین درنظر بگیرند، اول فروردین را هجده روز جلوتر بردند و در ابتدای اعتدال بهاری، یعنی فروردین واقعی قرار دادند. این منجمان در این محاسبه جدید، هر سال را در چهار نوبت، ۳۶۵ روز محاسبه کردند (دوازده ماه ۳۰ روزی به‌اضافه پنج روز که به آخر آبان یا اسفند افزوده می‌شد) و سال پنجم را ۳۶۶ روز درنظر گرفتند که پس‌از هر ۸ دوره چهارساله، سال پنجم ۳۶۶ روز می‌شد. در این محاسبه آن پنج ساعت و چندثانیه هم در محاسبه ‌آمد. بدین‌ترتیب، نوروز به‌عنوان نخستین روز فروردین ماه، از آن سال ثابت ماند.

عکاسی در رد ستاره‌ها در آسمان شب آرامگاه حکیم عمر خیام در نیشابور | عکس: حسن عبداله‌آبادی│ خیام در دوره ملکشاه سلجوقی کارهای علمی بسیار کرد که از میان آنها می‌توان به تدوین گاهشمار جلالی اشاره کرد

بنابراین، نخستین سالی که روز اول فروردین آن دقیقا مطابق با آغاز زمان اعتدال بهاری بود، سال ۴۶۷ یا ۴۷۱ بوده ‌است که البته برپایه کتاب گاه‌شماری ایرانی نوشته موسی اکرمی، تدوین این تقویم که امروزه از آن با نام گاهشمار جلالی یا تقویم جلالی یاد می‌شود دقیقا در سوم رمضان ۴۷۱ هجری قمری مهر شده و کار تدوین آن‌هم در دوره جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی با فرمان خواجه نظام‌الملک و محل رصد آن شهرهای اصفهان (پایتخت سلجوقیان)، ری و نیشابور ذکر شده ‌است.

سال مبدا گاه‌شماری جلالی، سال جلوس ملکشاه بر تخت سلطنت است که تفاضل آن با گاه‌شماری هجری‌خورشیدی ۴۵۷ سال است بنابراین، روز سرآغاز این گاه‌شمار، اول فروردین سال ۱ جلالی (۴۵۸ هجری‌خورشیدی)، برابر ۹ رمضان سال ۴۷۱ هجری‌قمری قراردادی (دهم رمضان سال ۴۷۱ هجری‌قمری هلالی) و مطابق با ۱۵ مارس ۱۰۷۹ میلادی جولیانی و ۲۱ مارس ۱۰۷۹ میلادی گرگوری است. در این گاهشماری روز اول سال طوری تنظیم شده‌ که با اعتدلال بهاری که نوروز نامیده می‌شود، همگام است و هر سال‌ ۳۶۵ روز است و هر چهار سال، یک‌‌سال ۳۶۶ روز دارد که به آن سال کبیسه می‌گویند. برای مثال، سال ۱۳۹۵ کبیسه بود و کبیسه بعدی سال ۱۳۹۹ است که در آن اسفند ۳۰ روز کامل دارد.