چمدان: ایران یکی از کشورهایی است که بیشتر از ۵۰ واحد پولی را در طول تاریخ تغییر داده است در حالی که در تونس، الجزایر، بحرین، عراق، اردن، کویت، سودان، و لیبی همچنان از دینار استفاده می‌شود یا در امارات و مراکش درهم و در برخی از کشورهای اروپایی همچنان لیر، فرانک، کرون و در آمریکا از زمان تشکیل این کشور دلار واحد پول به شمار می‌رود و تغییری نکرده است.

حالا با گرانی دلار که لحظه نگارش این گزارش به قیمت ۱۸ هزار تومان ما به ازای هر دلار رسیده است، تورقی در تاریخچه و سیر چاپ اسکناس شاید برای برخی که این روزها مدام چشمشان به پیامک بالا و پایین رفتن قیمت دلار است، جالب باشد بویژه اگر بدانند در دوران مظفرالدین‌شاه ارزش دلار آمریکا و تومان ایران تقریباً یکسان بود.

نخستین اسکناس‌های جهان

اما قدمت اسکناس به چه زمانی باز می‌گردد؟ نخستین اسکناس‌ها از چین متولد شدند. اسکناس در قرن یازدهم میلادی در چین رواج یافت و تا قرن چهاردهم میلادی هم رواج داشت. این اسکناس‌های بزرگ چرمی «چاو» نامیده می‌شدند. در تاریخ این سرزمین هر دودمانی پول ویژه‌ خود را داشت. ظاهراً نخستین اسکناس در سال ۱۰۲۳ میلادی دوران امپراطوری سونگ در جنوب چین منتشر شده است اما اطلاعات دقیقی از آن در دسترس نیست. گفته می‌شود قدیمی‌ترین نمونه‌ نشر اسکناس که جزئیات آن را به خوبی می‌دانیم باز هم به چین باز می‌گردد. اما این بار نشر اسکناس در قرن سیزدهم و چهاردهم میلادی توسط مغول‌ها انجام شد.

قدیمی‌ترین اسکناس به جای مانده مربوط به سال ۱۳۸۰ میلادی و در چین است

در واقع استفاده عملی و یکپارچه از پول کاغذی در سراسر چین، از دوره‌ دودمان یوآن ‌[مغولان‌] آغاز می‌شود و این‌ پول نخستین پول کاغذی جهان است. پادشاه مغول «قوبیلای قاآن» برادر هولاکوخان نیز پول کاغذی یا اسکناس را رایج کرده است. استفاده از اسکناس پس از مدتی شکست خورد و کنار گذاشته شد چرا که زمانی که امپراطوری مغول‌ها در چین رو به زوال و نابودی رفت، حکومت دیگر نمی‌توانست از اسکناس خود آن‌چنانکه باید حمایت کند. ضمن اینکه کمبود درآمد و مشکلات مالی با نشر اسکناس جدید – بدون هرگونه پشتوانه – جبران می‌شد و به تدریج تورم گسترده در سراسر کشور به وجود آمد. این شیوه‌ اقتصادی در چین جمع شد و چنان خاطره‌ تلخی در تاریخ آنها باقی گذاشت که حتی پس از رواج اسکناس و بانکداری در اروپا، چینی‌ها با تاخیر زیاد (در حدود دو قرن بعد) حاضر شدند دوباره به سراغ اسکناس بروند.

و ابن بطوطه (Baduta) جهانگرد مراکشی که هم دوره مارکوپولو بوده مانند او در سفرنامه‌اش به این پول اشاره داشته است: «مردم چین از پول نقره استفاده‌ نمی‌کنند، پول آنان ورق کاغذی است به اندازه کف دست که روی آن مهر سلطنتی می‌زنند. اگر کسی بخواهد با طلا و نقره چیزی بخرد، مردم نمی‌پذیرند تا او طلا و نقره را به پول بدل کند.»

اسکناس ایرانی چینی از آب درآمد!

چاو نخستین پول کاغذی ایران است که در دوره ایلخانان، گیخاتوخان پسر اباقاخان مغول (۶۹۰–۶۹۴ق) به تقلید از چین در ایران رواج یافت. در پی کمبود نقدینه در خزانه که عمدتاً بر اثر ولخرجی‌های خان و درباریان بروز کرده بود گیخاتو خان پس از مشاوره با پولاد چنگ سانگ سفیر خان بزرگ (قوبیلای) در تبریز و نیز توصیه عزالدین مظفر بن عمید مشاور صدرجهان زنجانی وزیر گیخاتوخان دستور داد به جای درهم و دینار بر اساس چاو چینی پول کاغذی منتشر کنند. در مقاله‌ای که در دانشنامه جهان اسلام منتشر شده، آمده است: «چاوخانه‌ای در تبریز فراهم آمد و نخستین بار در ۱۹ شوال ۶۹۳ ق، در این شهر چاو در میان مردم منتشر شد اما به سبب نا آشنایی مردم و عدم اطمینان از پشتوانه مالی چاو و نیز سودجویی بازگانان از این پول استقبال نشد. در تبریز یک هفته مردم آن را به کار بردند اما به سرعت به معاملات پنهانی به روش سابق پرداختند و سرانجام از شهر مهاجرت کردند. در شیراز هم پنجاه هزار دینار صرف چاو شد که فرجام آن مشخص نیست. در بغداد نیز مردم حاضر به استفاده از چاو نشدند. اسکناس یک درهمی چاپ‌شده در آن زمان، قدیمی‌ترین اسکناس شناخته شده در ایران است مستطیلی شکل بوده و چند کلمه به خط ختایی در ابتدای آن نوشته شده بوده و بر بالای آن از دو طرف «لااله الاالله و محمد رسول الله» درج شده و زیرآن ایرینجین تورچی (به معنای جوار الماس، لقب گیخاتوخان) نوشته شده است. سرانجام پس از دو ماه گیخاتوخان دستور لغو انحصار معامله با چاو را داد.

برخی معتقدند ورود واژهٔ چاپ به زبان فارسی هم به اواخر قرن هفتم هجری و زمان سلطنت گیخاتوخان نسبت داده می‌شود چرا که پول‌های کاغذی‌ چاو با نخستین دستگاه چاپ در ایران در هیمن دوره منتشر شده است. این دستگاه بسیار ساده بود و بر اساس پِرِس و حکاکی روی چرم استوار بود. عده‌ای نیز معتقدند واژهٔ چاپ همان چهاب یا چهابه است در زبان هندی به مفهوم مهری که با آن بر روی پارچه نقش می‌زدند. به ظن برخی، لغات «چاپ» و «چاپ خانه» از همین دوره وارد زبان فارسی شده و اصل آن از «چاو» و «چاوخانه» گرفته شده است. البته دهخدا لغت چاپ را از ریشه «چهاپ» یا «چهاپه» سانسکریت می‌داند.

نخستین اسکناس امروزی

اما نخستین اسکناس امروزی در ۵ ژانویه سال ۱۶۹۱ میلادی در بانک استکهلم چاپ شد که هم‌اکنون هم در موزهٔ این بانک موجود است. انتشار پول کاغذی در قرون جدید از دوره انقلاب کبیر فرانسه آغاز گشت. مجلس ملی فرانسه در ۲ نوامبر سال ۱۷۸۹ میلادی، طبق قانون همه املاک و اراضی متعلق به کلیسا را ملی اعلام کرد و آن‌ها را به دولت آن کشور واگذاشت. دولت به وثیقه اراضی و املاک مزبور، پول کاغذی انتشارداد. ریشهٔ لغت اسکناس، آسی‌نیا (Assignat) در فرانسوی است که در زبان روسی به صورت آسیگناتسیا (Ассигнация) و در زبان فارسی با تغییر لفظی در دوره فتحعلی‌شاه به صورت اسکناس درآمد. Assignat در زبان فرانسه به معنای تضمین پرداخت وجه از طرف دولت بوده ‌است.

در پنجم ژانویه ۱۶۹۱ م اولین اسکناس اروپا توسط مردی به نام یوهان پالِمتروک برای بانک استکهلم در سوئد چاپ و به معرض انتشار گذاشته شد. تا قبل از اینکه اسکناس در سوئد و سپس در سراسر اروپا چاپ و منتشر شود، مبادلات نقدی به وسیله سکه‏‌های چهارگوش و بزرگ انجام می‌شد. در حال حاضر پول کاغذی یا اسکناس در عرصه مبادلات بین‏ المللی و اقتصاد جهانی و سیستم پولی دنیا نقش اساسی ایفا می‌کند و به اعتبار مؤسسه انتشار دهنده که اغلب دولت یا بانک مرکزی یک کشور است، گردش می‌کند و به همین جهت دارای ماهیت اعتباری است

نخستین اسکناس رسمی ایران توسط بانک شاهنشاهی ایران – که طبق قرارداد رویتر، حق انحصاری نشر اسکناس به آن اعطا شده بود – انتشار یافت. این اسکناس‌ها در ابتدا چندان مورد اقبال عمومی قرار نگرفت و بنابراین از طرفی دولت انگلستان، اسکناس‌های دولت شاهنشاهی را تضمین کرد و از سوی دیگر مجلس شورای ملی با تصویب قانونی، استفاده از اسکناس‌های دولت شاهنشاهی را اجباری کرد. به این ترتیب در ایران تا سال ۱۸۸۹ میلادی که بانک شاهنشاهی تشکیل شد پول رایج کشور مسکوک نقره و طلا بود در آن سال به موجب فصل سوم امتیازنامه بانک نشر اسکناس در سرتاسر ایران منحصراً به بانک شاهی ایران تعلق گرفت و به موجب همین فصل مقدار آن نبایستی از هشتصد هزار لیره انگلیسی تجاوز کند.

کار کار انگلیسی‌هاست!

بانکی که اسکناس‌های ایران را چاپ می‌کرده، بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن و در آسیا عملیات بانکی داشته است. اسکناس‌های چاپ شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می‌یافت. مبلغ این اسکناس‌ها از ۵ قران به بالا بوده است. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری امتیاز نشر اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی انتقال یافت. بانک شاهی حق انتشار اسکناس یعنی توزیع آن را داشته و چاپ توسط بانک جدید شرق صورت می‌گرفته و سیاست‌های پولی نیز بعهده همین بانک بود.

اسکناس ۱ تومان وان | اسکناس ۱ تومان وان به عنوان اولین اسکناس ۱ تومانی ایران با نوشته ONE به جای شیر و خورشید در پشت اسکناس مدت محدودی حدود ۶ سال منتشر شد و پس از آن اسکناس ۱ تومانی با نشان شیر خورشید به جای نوشته ONE چاپ و منتشر شد | اسکناس‌های اولیه که تاریخ صدور آنها ۱۸۹۰ و ۱۸۹۱ است با امضای دستی و پس از آن با امضا چاپی و امضا ژوزف رابینو و آرتور گراندی است. مهر مخصوص اولیه مامور دولتی در بانک شاهنشاهی به شکل دایره و با نوشته “ثبت و ملاحظه شد” در بالا و نوشته “مامور محترم دولت علیه ایران” زیر آن بوده که بعد از مدت کوتاهی جای خود را به مهر مخصوص بیضی نگاتیو داد. امضا اسکناس ۱ تومانی با امضا دستی: ژوزف رابینو به عنوان مدیر کل بانک شاهنشاهی و پیت به عنوان دفتر دار کل یا خزانه دار است. البته ممکن است امضا دفر دار بنا به تاریخ صدور اسکناس متفاوت باشد

به این ترتیب در سال ۱۸۹۰ اسکناس جدید بانک با سرلوحه فارسی و علامت شیر و خورشید و عکس ناصرالدین شاه و ذکر ارزش آن نشر شد مجموعاً بانک شاهنشاهی چهل سال در ایران اسکناس منتشر کرد. چون حق چاپ اسکناس با انگلستان بود برای همین امضاهای روی اسکناس‌ها هم انگلیسی بود. جالب آن که همان طور که مردم در دوره ایلخانی حاضر به پذیرش پول کاغذی نبودند در دوره قاجار هم این مشکل وجود داشت و مردم سختشان بود که فرضاً ۲۰ هزار دینار را در یک کاغذ بپذیرند.

از سویی پول‌های کاغذی این دوره به دو گروه تقسیم می‌شوند یکی پول کاغذی که در سراسر ایران اعتبار داشت و دیگری پول کاغذی که بر روی آن نوشته شده بود: فقط آبادان، فقط تهران، فقط کرمانشاه و… که در یک محدوده بخصوص کارایی داشت درست مانند سکه که به دو دسته زنده و مرده تقسیم می‌شد و سکه مرده فقط به یک محله، منطقه یا استان اختصاص داشت و سکه زنده در سرتاسر یک حکومت کارایی داشت.

هرچند نمایندگان مجلس ملی در سال ۱۲۵۸ هجری شمسی، خواستار تاسیس بانک ملی شدند اما سال ۱۳۰۶ شمسی بانک ملی به تصویب می‌رسد و در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار می‌کند. از جمله سیاست‌های این بانک خارج ساختن کنترل اقتصاد پولی ایران از دست خارجی‌ها بود.

اسکناس ۱ تومان سری اول قاجار با دو نوع جنس کاغذ نازک و زخیم منتشر شده بود که اسکناس‌های کاغذ نازک بیشتر با امضای ژوزف رابینو و آرتور گراندی دیده می‌شوند. اسکناس‌های کاغذ نازک کمیاب‌تر هستند. البته این مسیله فقط در مورد اسکناس‌های شسته نشده صدق می‌کند چون هر اسکناسی وقتی شسته می‌شود نازکتر میشود و کاغذ آن مقداری از چگالی خود را از دست می‌دهد. اسکناس ۱تومان سری اول با سه نمونه ستینگ شماره سریال و در دو رنگ قرمز و مشکی منتشر شده بود. اسکناس‌های یک تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مهر توپر معمولی منتشر می‌شدند

بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ هجری شمسی به فعالیت خود در زمینه نشر اسکناس ادامه داد. در این سال، امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس به مبلغ ۲۰۰ هزار لیره انگلیس توسط دولت ایران خریداری شد و به بانک ملی ایران واگذار شد و اولین اسکناس بانک ملی در اول فروردین ماه سال ۱۳۱۱ (تنها ۷۵ سال قبل) با تصویر رضا شاه پهلوی منتشر شد.

به عبارتی سال ۱۳۱۰ شمسی اسکناس‌های چاپ شده قبلی از جریان خارج شدند. به موجب ماده ۵ قانون اصلاح (قانون واحد ومقیاس پول) حق انحصاری انتشار اسکناس به مدت ۱۰ سال به بانک ملی واگذار شد. از آن پس تعیین نوع طرح و مبلغ، نوع اسکناس و تعداد آنها را بانک ملی تعیین می‌کرده و در لندن چاپ می‌شد.

به این ترتیب تا سال ۱۳۳۹ که پول‌های کاغذی به نام بانک ملی چاپ می‌شد دارای یک امضای انگلیسی و یک امضای ایرانی بود. سرانجام در ۱۸ مرداد ۱۳۳۹ بانک مرکزی تأسیس شد و نشر اسکناس از سال ۱۳۳۹ از بانک ملی به بانک مرکزی سپرده شد.

اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار در دو نوع کاغذ نازک و ضخیم چاپ و منتشر شده بود. در مورد اسکناس‌های کاغذ نازک باید خیلی دقت کرد چون بسیار نایاب هستند و فقط این مسیله در مورد اسکناس‌های شسته نشده صادق است چون اسکناس‌های شسته شده در اثر شست وشو نازک می‌شوند. شماره سریال: اسکناس ۵۰ تومان سری اول قاجار با دو نوع ستینگ شماره سریال و در رنگ مشکی و با شماره سریال ۵رقمی چاپ و منتشر شده بود | امضا: اسکناس ۵۰ تومانی سری اول قاجار فقط با امضا دستی منتشر شده بود که این امضاها بسته به تاریخ صدور و انتشار آن متفاوت بودند. اسکناس‌های ۵۰ تومانی نیز مانند دیگر اسکناس‌های سری اول تا قبل از سال ۱۹۱۳ با مهر مخصوص نگاتیو یا تو خالی و از ۱۹۱۳ به بعد با مهر معمولی منتشر می‌شدند

البته چاپ اسکناس تا سال ۱۳۶۲ در جمهوری اسلامی همیشه در خارج از کشور و بیشتر توسط انگلیسی‌ها، آمریکایی‌ها و برخی از کشورهای اروپایی چاپ می‌شد. البته سازمان تولید اسکناس از سال ۱۳۵۱ تاسیس و طرح تاسیس چاپخانه‌ای برای چاپ اسکناس تهیه شد.

سال ۱۳۶۱ ساختمان چاپ اسکناس تکمیل و چاپ اسکناس به صورت آزمایشی با چاپ اسکناس‌های ۲۰۰ ریالی بطور رسمی در ایران آغاز شد. در سال ۱۳۶۷ با راه‌اندازی دو خط تولید دیگر، خط تولید اسکناس به ۴ واحد رسید و از آن پس تمامی اسکناس‌های جمهوری اسلامی ایران در داخل چاپ می‌شود.

نکته مهم آن که با آن که سرانجام ایران در چاپ پول خودکفا می‌شود اما تا سال ۸۱ عملاً نمی‌تواند کاغذ اسکناس را خود تهیه کند.

B-21 10 ریال سری اول رضا شاه | ۱۰ ریال کلاه کوچک. اولین سری اسکناس‌های بانک ملی معروف به اسکناس‌های رضا شاه با کلاه کوچک در اواخر سال ۱۳۱۰ در چاپخانه شرکت چاپ اسکناس آمریکا چاپ شد و از اول فروردین ۱۳۱۱ به گردش گذاشته شد. امضای دکتر کتر کورت لیندن بلات آلمانی به عنوان رییس کل بانک ملی ایران و دکتر علی علامیر به عنوان مفتش دولت در بانک ملی ایران بر روی اسکناس‌های این سری که شامل ارقام ۵ و ۱۰ و ۲۰ و۵۰ و ۱۰۰ و ۵۰۰ ریال است نقش بسته است

 

کاغذ هر سه سری اول رضا شاه یا سری‌های کلاهدار از نوع ضخیم و بدون فیلیگران یا واترمارک بود که در عوض برای ایمن کردن این اسکناس‌ها از تقلب از دانه‌هایی با سه رنگ زرد و آبی و صورتی خیلی تیره در خمیر کاغذ این اسکناس‌ها استفاده شده بود. چاپ اسکناس‌های کلاه دار در روی اسکناس هیچگونه برجستگی ندارد ولی چاپ اسکناس در پشت برجسته است. البته این برجستگی در مقایسه با سری‌های بدون کلاه رضاشاه خیلی کمتر است ولی ملموس و قابل رویت است. تاریخ صدور و انتشار اسکناس‌های سری اول و سری دوم و برخی ارقام سری سوم رضا شاه معروف به کلاهدار به وسیله مهر کلیشه‌ای در پشت اسکناس‌ها نقش بسته است که با تاریخ‌های مختلف دیده شده است

در سال ۱۳۶۸ با توجه به واردات کاغذهای مورد نیاز از خارج، طرح ساخت کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار مطرح می‌شود. در سال ۱۳۷۶ عملیات اجرایی پروژه کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار آغاز می‌شود. در سال ۱۳۸۱ این کارخانه پس از پشت سرگذاردن تولیدات آزمایشی به بهره برداری کامل رسید.


اسکناس ۵۰۰ ریالی معادل ۵ پهلوی متعلق به سال ۱۳۱۷ خورشیدی مصادف با ۱۹۳۸ میلادی با نشان شیر و خورشید

 

 

 

پنج ریالی دوره محمد رضا شاه عکس پشت اسکناس مقبره دانیال نبی

 

پانصد ریالی – پشت اسکناس تصویر کاخ تچر در تخت جمشید

 

پنجاه ریالی – پشت اسکناس تصویر تونل کوهرنگ و سد کوهرنگ

 

مهر زدن بر روی اسکناس یا تمبر را سورشارژ می‌نامند. سورشارژها رنگ‌های مختلفی مانند سیاه، قهوه‌ای یا سبز دارند که هریک از رنگ‌ها ارزش خاص خود را دارد. البته بی‌دقتی‌های زیادی هم در هنگام زدن مهر سورشارژ روی اسکناس‌ها ایجاد شده است که خود این اشتباهات به نوعی ارورهای سورشارژ محسوب شده و گاه موجب قیمتی شدن یک اسکناس شده است| وقتی یک نظام حکومتی تغییر می‌کند روی تصویر سورشارژ می‌زنند در اسکناس فوق عکس شیرخورشید محو و روی تصویر محمد رضا شاه شمایل دیگیری نقش بسته است. این پول متعلق به آغاز حکومت جمهوری اسلامی ایران است

 

  سیر عجیب ارزش پول در ایران | روزی که پولمان جزء ۱۶ پول معتبر دنیا شد | پاپاسی و پشیزی که ارزشش بیشتر از تومان امروز بود!
  ارزش پول ایران از ۳۰۰ سال پیش تاکنون | زمانی که پول ایران ۱۰ برابر پول انگلیس بود | دوران مظفرالدین‌شاه و برابری ارزش دلار و تومان