چمدان – دامون منزوی مشاور فنی کمیته بازاریابی شورای بین‌المللی موزه‌ها: موزه بانک ملّی اخیرا به رایگان درهای خود را بر روی بازدید کنندگان گشوده است و از سوی دیگر در چند صد متری آن، موزه بانک سپه هم که قدمت زیادی دارد پس از بازگشایی و اضافه کردن گالری‌های جدید در اسفند ماه سال گذشته، به رایگان پذیرای مخاطبان و بازدید کنندگان است.

البته از سوی دیگر کم نیستند تعداد موزه‌هایی که بلیت‌های نسبتا گران قیمتی دارند و حتی برای ورود به محوطه از بازدیدکنندگان طلب پرداخت هزینه می‌کنند.

وضعیت برای گردشگران خارجی هم روایت دیگری دارد، چرا که در بسیاری از موزه‌ها می‌بایست چند برابر بازدیدکنندگان ایرانی بهای بلیت پرداخت کنند.

به هر روی بلیت موزه‌ها و حتی افزایش بهای آنها در یک سو و رایگان بودن موزه‌ها در سوی دیگر منتقدان و موافقان زیادی دارد.

با روی کار آمدن دولت دوازدهم و ریاست جدید سازمان میراث فرهنگی که سکان‌دار بخش قابل توجهی از موزه‌ها و محوطه‌های باستانی کشور است، سوالی که دوباره به ذهن متبادر می‌شود این است که چه رویکردی در برابر موزه‌های کم بازدید کشور می‌توان در نظر گرفت؟ آیا افزایش بهای بلیت و تجهیز کردن این موزه‌ها مفید است یا رایگان بودن آنها و یا تلفیقی از هر دو؟

موزه‌ها در عین حفاظت از میراث فرهنگی، هنری، سیاسی و معنوی ما، به نمایش آنها می‌پردازند. از این رو هر شهروندی باید دسترسی به این منابع مهّم را به عنوان بخشی از حقوق شهروندی خود داشته و از فرصت‌های آموزشی که موزه‌ها برای تمام سنین به وجود آورده‌اند، استفاده ‌کند.

موزه تاریخ طبیعی انگلیس | لندن

بسیاری از موزه‌هایی که دولت از آنها حمایت نمی‌کند، مجبورند برای تأمین بخشی از مخارج خود به فروش بلیت بپردازند. از آنجایی که بخش زیادی از موزه‌های دولتی هم در سراسر جهان برای بازدید از موزه بلیت می‌فروشند، بخش قابل توجهی از بازدید کنندگان بالقوه‌ خود را که بیشتر از قشر آسیب‌پذیر جامعه هستند با این شیوه‌ درآمدزایی از دست می‌دهند. برای نمونه موزه “ویکتوریا آلبرت” در لندن زمانی که برای بازدید از موزه، ورودیه تعیین کرد با ۱۵ درصد کاهش بازدیدکنندگان رو به رو شد. از سویی به نظر می‌رسد دسترسی رایگان به موزه‌ها امری ضروری برای دستیابی آزاد به فرصت‌های آموزشی و فرهنگی در جوامع است.

البته بسیاری هیچگونه علاقه‌ای به بازدید از موزه‌ها ندارند. بسیاری بازدید از موزه‌ها را به عنوان یک سرگرمی برای اقشار متوسط به بالای جامعه، دانش آموزان یا گردشگران می‌دانند. بسیاری از بزرگسالان هرگز از موزه‌ای بازدید نکرده‌اند و ترجیح می‌دهند که فوتبال تماشا کنند یا به سینما بروند  تا از دیدن موزه‌ای بهره یا لذت ببرند.

بر اساس تحقیقی که موسسه اقتصادی برزیل در سال ۲۰۱۰ انجام داد ۷۲% از برزیلی‌ها هرگز موزه نرفته‌اند.

گردشگران هم در بسیاری از کشورها از جمله ایران با وجود بهای بلیتی که بعضاً چند برابر بازدید کنندگان ایرانی پرداخت می‌کنند در واقع باز هم از یارانه‌های دولتی که به موزه‌ها داده می‌شود بهره می‌برند، یارانه‌هایی که توسط مالیات مردم آن کشور نظیر هزینه برق، آب و گاز تأمین می‌شود. مردمی که بخش زیادی از آنها از موزه‌ها بازدید نمی‌کنند اما چراغ موزه‌ها به واسطه دسترنج آنها روشن است. از این رو می‌توان به نوعی این چنین تفسیر کرد، در صورتی که موزه‌ها رایگان باشد بسیاری از گردشگران خارجی از دسترنج افراد محلی بهره می‌برند.

محراب پرگامون از آثار بی‌نظیر تاریخی مربوط به سده دوم پیش از میلاد است که در مالکیت موزه پرگامون آلمان قرار دارد

در بسیاری از کشور‌ها موزه‌ها منبعی الهام بخش و آموزشی (به عنوان مثال هنر، طراحی، مد، و معماری) برای صنایع رو به پیشرفت و خلاقی هستند که روز به روز به طور فزاینده ای در حال ازدیاد و رشد است. دسترسی رایگان به موزه‌ها در واقع به نوعی یک سرمایه گذاری بلند مدت برای این بخش از اقتصاد است و بنابراین منافع بلند مدتی در تأمین امنیت رفاه اجتماعی برای کل جامعه در پی خواهد داشت. از سوی دیگر گردشگری بخش مهمی از اقتصاد را به خود اختصاص می‌دهد و گردشگران با توجه به در نظر گرفتن هزینه‌هایشان بیشتر، مقصد خود را انتخاب می‌کنند. در صورتی که موزه‌ها در جذب گردشگران به شهری دخیل باشند، سودآوری برای مشاغل و خدمات مختلف آن شهر را هم به همراه خواهند آورد.

دامون منزوی-مشاور فنی کمیته بازاریابی شورای بین‌المللی موزه‌ها

موزه‌ها، نقش ارزشمندی در حفظ و انتقال تاریخ و میراث یک ملت به نسل‌های جدید ایفا می‌کنند. دسترسی و بازدید رایگان موزه‌ها و سایت‌های تاریخی به تشویق مردم منجر خواهد شد تا در مورد کشور و سرزمینشان بیشتر بدانند. این امر می‌تواند در تقویت و کمک به افزایش حس وحدت و هویت ملّی نقش مهمی ایفا کند. این در حالی است که ترویج درک و پذیرش فرهنگ‌های خارجی نسبت به کشور هم بیشتر خواهد شد.

اگر تأمین هزینه موزه‌ها به صورت کلی بر دوش دولت باشد، ممکن است موزه‌ها انگیزه کمتری برای افزایش تعداد بازدید کننده، ایجاد نمایشگاه‌های جدید و حتی در دسترس قرار دادن مجموعه‌هایشان برای مخاطبان داشته باشند. به نظر می‌رسد نیاز به جذب مخاطب، مدیران موزه‌ها و مسؤلان گالری‌ها را وا می‌دارد که تمرکز بیشتری بر نیازهای مخاطبان داشته و به خلق نمایشگاه‌های محبوب و دارای محتوی، افزودن روایت‌های مخاطب محور، کارگاه‌های آموزشی، پژوهش و برنامه‌های سمعی – بصری و تولیدات فرهنگی، همت گمارند. تمام این موارد می‌تواند به افزایش مخاطب موزه ها بیانجامد. افزون بر این، اگر موزه‌ها بر بودجه عمومی متکی باشند بیم آن می‌رود که دولت‌ها در صورت بحران‌های مالی بودجه را به سازمان‌های مهّم تر اختصاص دهند و موزه‌های کوچکتر با بحران بودجه مواجه شوند.

موزه آبگینه

برای مثال بر اساس گزارش انجمن موزه‌ها در انگلستان، موزه‌های انگلیس با بحران کاهش بودجه مواجه شده‌اند. با وجود کاهش بودجه‌ها، بسیاری از موزه‌ها با مدیریت درآمدها اقدام به کسب درآمد از طریق تبلیغات و جذب سرمایه گذاری‌ها کرده‌اند. بر اساس آماری که انجمن موزه‌ها ارایه کرده است، بسیاری از موزه‌ها با کاهش درآمد عمومی رو به رو هستند و با یک بحران مالی دست و پنجه نرم می‌کنند. براساس نظرسنجی اخیر این انجمن ۲۴ درصد موزه‌ها با کاهش بودجه عمومی رو به رو شده‌اند.

اگر چه موزه‌ها بسیار محبوب‌تر از گذشته شده‌اند و بازدیدها هم افزایش یافته است اما براساس گزارش سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ انجمن، موزه‌ها در این سال، سال سختی را پشت سر گذاشته‌اند. موزه های مستقل در حدود ۷۵% کاهش درآمد عمومی داشته‌اند. موزه های ملّیتی هم در اسکلتلند  ۵۰% و در ولز با ۶۴% کاهش بودجه همراه بوده‌اند.

بسیاری از موزه‌ها مجبور به اتخاذ تصمیماتی سخت شده‌اند: کاهش ساعات بازدید، کاهش بازدید مدارس، کاهش پرسنل متخصص موزه و در بدترین شرایط هم تعدادی از موزه‌ها درهای خود را به روی عموم بسته‌اند. این شرایط در مناطق محروم‌تر و کمتر توسعه یافته، شرایط بدتری هم داشته است.

بر اساس آمار و اطلاعاتی که برای مقامات محلی در سال ۲۰۱۶ به چاپ رسیده است، مسؤلان محلی ۳۱% کمتر نسبت به گذشته برای موزه‌ها هزینه کرده‌اند. در گزارشی که انجمن موزه‌ها تهیه کرده، تخمین زده شده که ۶۴ موزه بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۵ و بویژه ۲۰۱۶ بسته شده است. افزون بر این کاهش کارکنان یا افراد متعلق به جمعیت‌های محلی صورت پذیرفته است.

موزه لوور -پاریس

امروزه تلویزیون نقش مهمی در انتقال میراث فرهنگی و حس هویت ملی ایفا می‌کند. فقیر و غنی همگی به صورت رایگان و آزادانه برنامه‌های تلویزیون را در خانه‌های خود دریافت می‌کنند. بیشتر کشورها از تلویزیون به عنوان ابزاری قدرتمند جهت  پخش برنامه‌های آموزشی و فرهنگی استفاده می‌کنند. این یکی از راه‌های ارزان برای ترغیب عموم مردم به بازدید موزه‌ها است. برنامه‌های تلویزیونی معمولا پربازدید هستند و مخصوصا پس از نمایش برنامه‌های مرتبط با موزه‌ها، نمایشگاه‌ها، بازخورد بالایی پیدا می‌کنند. به عنوان مثال بعد از سری برنامه‌های “دایناسورها” که توسط شبکه بی بی سی تهیه و پخش شد، موزه تاریخ طبیعی لندن با افزایش خیره کننده‌ای از بازدیدکنندگان مواجه شد.

بازدید از موزه پروفسور حسابی

آموزش و پرورشِ دانش آموزان فقط مختص به مدارس نیست، والدین هم نقش بسزایی در گسترش افق‌های فرهنگی کودکان و نوجوانان خود از طرق مختلف بازی می‌کنند. یکی از آنها، موزه ها، مراکز فرهنگی و مراکز علوم و فنون هستند که اشکال مختلفی از محرک‌های خلاق و فکری را برای کودکان و نوجوانان ارایه می‌کنند. اما هزینه بازدید از موزه‌ها برای خانواده‌های قشر آسیب پذیر معمولا سنگین است برای مثال بازدید از دو مجموعه کاخ موزه‌های شمال شهرتهران، برای یک خانواده چهار نفره نزدیک به دویست هزار تومان هزینه در بر خواهد داشت.البته منطقی است که دولت‌ها توجه خود را بر مدارس و آموزش عالی متمرکز کنند تا تلاش بیشتری جهت فرصت‌های آموزشی برابر برای استفاده همگان بوجود آید. اما موزه‌ها هم می‌توانند در این تلاش دولت نقش بسزایی در زمینه آموزش و پرورش بازی کنند.

شرایط آنجا وخیم‌تر می‌شود که پای فضای مجازی به میان می‌آید. اینستاگرام و تلگرام نمی‌توانند جایگزین مناسبی برای موزه‌ها باشند ولی آنچه جای آنها را گرفته به راستی همین دو هستند، که ملیون‌ها کاربر ایرانی را جذب خود کرده است. در نگاه اوّل شبکه‌های اجتماعی در آشنایی مخاطبان با میراث فرهنگی و معنوی نقش نه چندان پررنگی را هر از چند گاهی بازی می‌کنند که البته بعضا مطالب غلط با ایجاد شور و اشتیاق در مخاطبان ملیون‌ها بار دست به دست می‌چرخد، در حالی که موزه‌ها  متأسفانه نقش کمرنگی را در این فضا بازی می‌کنند.

برای مثال مهمترین موزه کشور تنها ۱۵۸۰ نفر از مخاطبان را جذب خود کرده است. در زمینه‌های تاریخی و میراث فرهنگی، متاسفانه بسیاری از موارد اشتباه یا جهت دار، نه تنها مورد قبول و پسند کاربران قرار می‌گیرد بلکه طیف وسیع و متنوع مطالب و موضوعات مختلف، می‌تواند مخاطب را نه تنها جذب خود کرده بلکه به او اجازه دهد تا خود انتخاب کند کدام اثر، روایت یا اشیائی را مورد بررسی و یا توجه خود قرار دهد، آن هم به هر مقدار که دوست دارد. این نقش دقیقا همان نقشی است که موزه‌های متنوع ایران می‌توانند بازی کنند.

آرشیو ملی امریکا | واشنگتن دی سی

تلویزیون که سالیان مدیدی است یارِغار موزه‌ها در جذب مخاطب است هم بخشی از گوی رقابت را به همین رسانه‌ها باخته است چرا که قابلیت انتخاب در این رسانه‌ها  خیلی بیشتر است و مخاطب با توجه به تفسیر خود و نه تفسیر و اهداف تولید کننده، می‌تواند مطالب را دنبال کند و به اشتراک بگذارد، اما بازهم، ناخود آگاه تحت تاثیر تفسیرهای ارایه شده قرار خواهد گرفت. کم هزینه بودن این شبکه‌های اجتماعی و سهولت استفاده و در دسترس بودن آنها در برابر هزینه‌ نه چندانِ موزه‌ها در جذب مخاطب به مراتب موفق‌تر بوده است.

اما با تمام این توصیفات، مطالب مجازی دارای یک بعد هستند، اما در موزه‌ها آثار و مطالب چند بعدی و واقعی هستند. برای مثال برای دیدن یک نقاشی که صفحه‌ای تخت است مخاطب می‌تواند از ابعاد گوناگونی به اثر نگاه کند و حتی به ساده‌ترین شکل، تفسیر خود را حتی از پستی و بلندی‌های اثر داشته باشد.

در انگلستان که تعداد زیادی از موزه‌های معروف دنیا قرار دارند به واسطه سیاست‌هایی که حزب کارگر در پیش گرفت و رایگان شدن بسیاری از موزه‌ها را به همراه داشت، افزایش بسیار محسوس بازدیدکنندگان در موزه‌های این کشور دیده شد. این سیاست نمونه‌ای موردی از افزایش تعداد بازدید‌کنندگان در اثر تغییر سیاست‌های کلان در زمینه میراث فرهنگی است. رایگان شدن ورودیه موزه‌ها به افزایش توجه عمومی به میراث فرهنگی و مراکز علوم و فنون در کشور انگلستان انجامید و در زمینه جدب مخاطب بسیار سودمند واقع شد.

موزه عروسک‌های ملل

از سویی هزینه‌های عایدی بلیت موزه‌ها، می‌تواند بخشی ازهزینه‌های موزه‌ها و مراکز علوم و فنون را تأمین کند، مخصوصا در موزه‌هایی که اخیرا تهیه بلیت دیجیتالی شده و بخشی از پروسه چاپ، انتقال و سرشماری دستی بلیت و حسابداری سنتی حذف شده است، بخش بیشتری از درآمد ذخیره و دراین مسیر که بدان اشاره شد هزینه‌های روش سنتی حذف شده است. از سوی دیگر با توجه به کم بازدید بودن بسیاری از موزه‌ها مخصوصا در روزهای وسط هفته و غیر تعطیل، رایگان بودن موزه‌ها در برخی ایام هفته یا استفاده از یارانه‌های بخش خصوصی و یا دولتی می‌تواند به افزایش بازدید موزه‌ها و افزایش برابری اجتماعی در استفاده از امکانات و فرصت‌های فرهنگی بیانجامد. واضح است که دولت نمی‌تواند از تک تک برنامه‌های فرهنگی و آموزشی که در سال‌های اخیر در موزه‌های کشور رو به افزایش بوده است، حمایت کند.

اما برنامه‌های هدفمندی که بتواند به افزایش مخاطب یا بوجود آمدن مخاطبان هدفمند بیانجامد، تا حدودی به حمایت و تشویق دست اندکاران برنامه‌های آموزشی، فرهنگی و نمایشگاه‌های موزه خواهد انجامید. برنامه‌های حمایتی موزه‌ها توسط بخش خصوصی هم می‌تواند بخشی از مشکلات موزه‌ها را حل کند و این در صورتی تحقق می‌پذیرد که فرصت‌هایی جهت سرمایه گذاری بخش خصوصی در موزه‌ها به وجود آید و یا بسته‌های تشویقی و حمایتی از بخش خصوصی در صورت حمایت از موزه‌ها به این بخش اختصاص یابد. تجربه حمایت بخش خصوصی در بسیاری از موزه‌ها در سراسر جهان گویای ثمربخش بودن این رویکرد است.