چمدان: برای پی بردن به عظمت تاریخی ایران و پیشینه باشکوه آن باید از خانه و کاشانه دل کَند و راهی سفر شد تا با بررسی نقوش صخره ای-کهن ترین آثار به جا مانده از بشر – ارزش واقعی آن را که در هیاهوی تاریخی کشور کمتر به آن توجه شده درک کرد.

 سنگ نگاره های ایران سنگ نگاره ها،مادرتاریخ و فرهنگ

سنگ‌نگاره‌ها، کهن‌ترین آثار تاریخی و هنری به جا مانده از بشرهستند که یادگاری تاریخی و هنری شامل اطلاعات معیشتی و شکار، حفاظت، اعلام خطر، آیین و رسومات و شیوه زندگی پیشینیان است.

بر اساس گزارش صداوسیما، سنگ نگاره ها مادر تاریخ، هنر، زبان، خط، اسطوره‌ها و فرهنگ کشور است و آثار منحصر به فرد آن در سرتاسر ایران شناسایی شده از لاخ مزار بیرجند گرفته تا کوهدشت لرستان از ارسباران آذربایجان شرقی تا کهک قم اما به گفته محسن جمالی پژوهشگر سنگ نگاره ها که در این سفر همراه ماست،شهرستان گلپایگان با داشتن نزدیک به ۳۶۵هزار سنگ نگاره در سی و یک منطقه به عنوان پایتخت سنگ نگاره های ایران شناخته می شود.

گلپایگان ؛ پایتخت سنگ نگاره‌های ایران

گلپایگان را گرچه همه به “کباب” و “ماستش” می شناسند اما سفر ما به این شهرستان به دلیل این خوردنی‌ها نیست؛ به گلپایگان می رویم تا با دنیای پر رمز و راز سنگ‌نگاره‌ها آشنا شویم؛ جایی که مرتضی فرهادی مردم شناس و استاد دانشگاه، نخستین ‌بار سال ۱۳۷۱ از وجـود نقـوش صخره‌ای گسـترده و فـراوان به‌همـراه کتیبه‌هـای تاریخی در آن خبر داده بود.پیش‌نمایش تغییرات (باز شدن در پنجره تازه)

شهرستان گلپایگان با داشتن نزدیک به ۳۶۵هزار سنگ نگاره در سی و یک منطقه به عنوان پایتخت سنگ نگاره های ایران شناخته می شود.
نیم ساعتی که از شهر گلپایگان در ۱۸۰کیلومتری شمال غرب اصفهان فاصله می گیریم به منطقه ای باستانی می رسیم که مردم محلی آن را “تنگ غرقاب” می‌ خوانند و از آن یاد به “تیمره “هم می شود.

رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گلپایگان می گوید: تیمره نام قدیمی منطقه‌ای، بین سه استان اصفهان، مرکزی و لرستان است که سنگ‌نگاره‌هایی از دورانی که بشر به ابزار نخستین شکار و رام کردن حیوانات و پس از آن کشاورزی و کاشت گیاهان روی آورد را در خود نهفته دارد.

مصطفی قانونی می افزاید: فراوانی سنگ‌نگاره‌ها، تنوع روش های حکاکی و قدمت تاریخی تیمره، این منطقه را به یکی از گسترده‌ترین نقوش صخره‌ای ایران تبدیل کرده است.

به گفته او وجود این نقوش در این منطقه اثبات تمدنی هفت هزار ساله در تاریخ این مرز و بوم دارد که ۲۵ اسفند ۱۳۸۷ به شماره ۲۶۱۹۸ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

بسیاری از سنگ نگاره های شهرستان گلپایگان با پژوهش های یازده ساله محسن جمالی پژوهشگر گلپایگانی شناسایی و حاصل این پژوهش ها در کتاب “سنگ نگاره های گلپایگان؛ گذرگاه تاریخ منتشر شده است.

سنگ نگاره های منطقه کوچری گلپایگان هم با ویژگی های منحصر به فردش زبانزد است با محسن جمالی به این منطقه که ۴۰کیلومتری با تیمره (غرقاب) فاصله دارد می رویم؛ این محقق جوان،بوم سنگی را به ما نشان می دهد با صدها نقش که طی هزاران سال توسط نگارگران مختلف آفریده شده اند ؛او می گوید: صحنه های شکار و همچنین نقش حیوانات منقرض شده مهمترین نگاره های این بوم هستند.

جمالی مهمترین سند تاریخی مربوط به ورزش کشتی در ایران را هم در بین سنگ نگاره های گلپایگان شناسایی کرده است.

او شـیوه‌ی ایجـاد نقـوش را اغلـب به‌صـورت کوبشـی می داند و توضیح می دهد: نمای غالب نگاره‌ها رو بـه جنوب‌شـرق و شـمال‌ غرب و ۷۵درصد نقوش را بزکوهی تشکیل می دهد.

پژوهشگر سنگ نگاره های گلپایگان مهمترین نقوش منطقه کوچری را صورت فلکی سرطان یا خرچنگ بیان می کند که پارسال در جریان آبگیری سد، به زیر آب رفت و امسال با پایین آمدن سطح آب بیرون آمده اما با آغاز فصل بارش ها و احتمال بالا آمدن آب سد این اثر و سایر نگارکندها در معرض خطرند.

او می گوید: این اثر هنری تاریخی همچون دیگر سنگ نگاره ها با نفوذ آب به لایه های سنگ در حال فروپاشی است و اگر اقدام جدی برای نجات آن صورت نپذیرد از بین خواهد رفت.

نقوش صخره ای در معرض نابودی

خطری جدی ۳۶۵هزار سنگ نگاره در گلپایگان را تهدید می کند از فعالیت های عمرانی و جاده سازی تا آب گیری سد کوچری.

فریدون الله یاری مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان می گوید: ۳۰درصد سنگ نگاره های منطقه با آب گیری این سد زیر آب رفت که با کنترل و نظارت از زیرآب بیرون آمد.

طرح احداث سد کوچری گلپایگان هشت سال پیش با هدف انتقال آب از سرشاخه‌های دز به اناربار بدون توجه به وجود محوطه‌های تاریخی ارزشمند بر سر راه این سد شروع شد.

رییس اداره میراث فرهنگی شهرستان گلپایگان هم می گوید:مطالعه اولیه احداث سد کوچری سال۸۳ از سوی آب منطقه ای تهران انجام شد که در آن زمان دفترنمایندگی میراث فرهنگی در گلپایگان تاسیس نشده بود.

قانونی می افزاید: سه سال پس از تاسیس این دفتر سال۹۱ تفاهم نامه ای بین آب منطقه ای تهران و سازمان میراث فرهنگی کشور برای کاوش و مستند نگاری در منطقه آبگیر دریاچه در حال احداث سد کوچری امضا شد.

اما در حالی شهریور۹۵ طرح ملی سد کوچری افتتاح شد که سنگ نگاره های این منطقه در معرض نابودی قرار گرفتند؛ علمدار علیان مسئول گروه باستان شناسی میراث فرهنگی استان اصفهان حفاظت از این آثار را نیازمند تخصیص اعتبار از سوی آب منطقه ای تهران می داند و می گوید: از زمان انعقاد تفاهم نامه با آب منطقه ای تهران دو فصل این منطقه، مستندنگاری شده اما از سال گذشته تاکنون به دلیل عدم اختصاص اعتبار دو فصل دیگر شامل مستندنگاری و برپایی پایگاه پژوهشی در محل ناتمام مانده است.

محسن جمالی پژوهشگر سنگ نگاره های گلپایگان خطر نابودی نگاره مربوط به ارابه رانی، نقوش گاوآهن و کشاورزی، شکار با باز و یوز شکاری در این منطقه را گوشزد می کند و می گوید: برخی نشانه ها و علائم پروتوایلامی(اولین خط ابداع شده توسط ایرانیان) در این مجموعه وجود دارد که در معرض خطر است.

نویسنده کتاب «سنگ‌نگاره‌های گلپایگان، گذرگاه تاریخ» در خصوصی آسیب پذیری سنگ نگاره ها با زیر آب رفتن توضیح می‌دهد: با زیر آب رفتن سنگ‌نگاره‌ها، نقوش به واسطه رسوب‌گذاری در اثر روبه‌رو شدن با جریان آب، از بین می‌رود و از سوی دیگر تعداد زیادی از سنگ‌ها به دلیل لایه‌ لایه بودن و به واسطه قرار گرفتن در معرض آب، به مرور دچار فروپاشی می‌شوند.

طرح نجات بخشی سنگ نگاره ها

بیش از یک دهه است نجات بخشی سنگ نگاره های گلپایگان دغدغه مسولان گردشگری و علاقه مندان تاریخ و تمدن شده و طرح ها و آرای مختلفی برای حفظ و نگهداری آن مطرح شده است.

ناصر طاهری معاون میراث فرهنگی استان اصفهان هم با اشاره به اینکه سنگ نگاره های گلپایگان در کنترل و حفاظت میراث فرهنگی است، می گوید: از ایجاد معدن در نزدیکی منطقه غرقاب جلوگیری شده و آبگیری سد کوچری نیز در حال کنترل بوده تا کمترین آسیب به سنگ‌نگاره‌ها برسد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان هم از استقرار پایگاه پژوهشی در منطقه کوچری خبر می دهد که منابع مالی تاسیس آن را باید سازمان آب منطقه‌ای تامین کند.

فریدون الله یاری وظیفه این پایگاه پژوهشی را پایش و رصد سنگ نگاره‌ها برای نجات بخشی و انتقال از سد می داند و اضافه می کند: با ایجاد این پایگاه، نجات و نگهداری سنگ نگاره‌های کوچری و تنگه غرقاب گلپایگان زیر پوشش قرار می‌گیرد.

برای نجات سنگ نگاره های این منطقه راه حل های مختلف پیشنهاد شده از جمله انتقال سنگ نگاره ها به مکانی دیگر به عنوان موزه که مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان معتقد است برخی از سنگ نگاره های منحصر به فرد را می توان پس از بررسی در مورد نحوه و امکان برداشت به موزه سنگ در خانه معظمی گلپایگان انتقال داد.

راه حل دیگر پیشنهاد شده مشخص کردن محل مستندسازی و جانمایی سنگ‌نگاره‌ها است که الله یاری تعیین عرصه حریم و نحوه فعالیت ها در محدوده را برای نجات‌بخشی این سنگ‌نگاره‌ها مطرح می کند.

گرچه این طرح ها و پیشنهادها هنوز روی کاغذ مانده و تا اجرا راهی طولانی دارند و از طرفی با آغاز فصل بارش ها و بالا آمدن سطح آب سد کوچری، نگارکندهای با ارزش این منطقه در معرض خطر هستند اما این صحبت مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان ما را امیدوار می کند که بزودی مسوول حفظ و نجات بخشی سنگ نگاره های گلپایگان مشخص و معرفی می شود تا در سطح ملی، استانی و منطقه ای پیگیر ایجاد پایگاه حفاظتی و پژوهشی در منطقه باشد و از طرفی دیگر آب منطقه ای تهران را بر اجرای تعهداتش پای بند کند.

حالا با این بارقه های امید باید دید با راه اندازی پایگاه طرح نجات بخشی پژوهشی در منطقه کوچری و کنترل حجم سد کوچری می توانیم این امانت ارزشمندِ نسل های قبل را برای آیندگان حفظ کنیم؟